Bỏ qua đến nội dung

Bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre - Tinh hoa hạt nếp sáp và nước cốt dừa trăm năm

Khởi nguồn hơn một thế kỷ tại vùng chợ Sơn Đốc thuộc xã Hưng Nhượng, huyện Giồng Trôm, bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nổi tiếng của miền sông nước Nam Bộ. Từng hạt xôi nếp sáp được quết nhuyễn cùng nước cốt dừa tươi rồi cán mỏng phơi nắng, khi nướng trên than hồng nở phồng vàng ươm và giòn xốp.

NSSC Vĩnh LongĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Đĩa bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre nướng chín phồng xốp vàng ươm dậy hương nếp sáp và nước cốt dừa béo ngậy

Nằm giữa vùng đất cù lao Bảo trù phú rợp bóng dừa xanh của huyện Giồng Trôm, bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre từ hơn một trăm năm qua đã vang danh khắp lục tỉnh Nam Kỳ như một tuyệt phẩm ẩm thực chế biến từ hạt nếp sáp và trái dừa bản địa. Âm thanh chày gỗ giã xôi nhịp nhàng trong cối đá lúc nửa đêm cùng hình ảnh những giàn bánh tròn vành vạnh phơi mình dưới nắng sớm đã dệt nên bức tranh văn hóa làng nghề đầy sức sống nơi miền sông nước.

Nguồn gốc trăm năm của bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre

Lịch sử hình thành và phát triển của bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre gắn liền với quá trình tụ cư, mở chợ và giao thương đường thủy của cư dân vùng hạ lưu sông Hàm Luông và sông Giồng Trôm. Trải qua hơn một thế kỷ lưu truyền, thức bánh dân dã này đã trở thành biểu tượng văn hóa ẩm thực không thể tách rời của đất và người xứ Dừa.

Sự ra đời của thức bánh phồng nếp tại chợ Sơn Đốc

Theo lời kể của các bậc nghệ nhân cao niên và tư liệu lịch sử địa phương, nghề làm bánh phồng nếp khởi nguồn từ hơn một thế kỷ trước tại khu vực chợ Sơn Đốc thuộc xã Hưng Nhượng, huyện Giồng Trôm. Vào thời kỳ đầu khẩn hoang lập ấp, mỗi dịp Tết đến xuân về, các gia đình trong vùng thường chọn những hạt nếp mùa ngon nhất đem đồ thành xôi, giã nhuyễn bằng cối đá rồi trộn cùng nước cốt dừa tươi để cán mỏng phơi khô, dự trữ làm thức quà dâng cúng ông bà tổ tiên và thiết đãi khách quý.

Nhờ vị trí thuận lợi của chợ Sơn Đốc nằm tại đầu mối giao thông thủy bộ kết nối các xã vùng trong của huyện Giồng Trôm với các tuyến sông lớn, những chiếc bánh phồng nếp có hương vị béo xốp đặc biệt nhanh chóng theo chân các thương hồ lan tỏa đi khắp vùng Nam Bộ. Để ghi nhớ nơi giao thương đã chắp cánh cho danh tiếng của sản vật quê hương, người dân bản xứ đã lấy chính địa danh chợ Sơn Đốc đặt tên cho thức bánh truyền thống của làng mình, hình thành nên quần thể làng nghề bánh phồng Sơn Đốc Giồng Trôm Bến Tre trứ danh ngày nay.

Không gian văn hóa vùng đất Giồng Trôm anh hùng

Sức sống của bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre luôn song hành cùng người anh em bánh tráng Mỹ Lồng Bến Tre của làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng để làm nên câu ca dao bất hủ "Bánh tráng Mỹ Lồng, bánh phồng Sơn Đốc". Không chỉ nổi tiếng bởi tài nghệ chế biến ẩm thực tinh tế, vùng đất Giồng Trôm còn là cái nôi giàu truyền thống yêu nước kiên cường, nơi ghi dấu lịch sử chiến công đánh chìm hạm tàu trên sông Giồng Trôm và sông Hàm Luông tại Bến Tre và là quê hương của Khu lưu niệm Nữ tướng Nguyễn Thị Định Giồng Trôm Bến Tre.

Trong những năm tháng lịch sử gian lao cũng như trong công cuộc kiến thiết quê hương thời bình, những chiếc bánh phồng nếp dẻo thơm luôn hiện diện như sợi dây gắn kết tình làng nghĩa xóm. Tiếng chày quết bánh vang vọng từ các xóm ấp xã Hưng Nhượng mỗi độ tháng Chạp về đã trở thành thanh âm thiêng liêng báo hiệu mùa đoàn viên, sưởi ấm tâm hồn bao người con xa xứ.

Nguyên liệu nếp sáp và cốt dừa làm nên bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre

Sự khác biệt căn bản giữa bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre với các loại bánh tráng bột gạo nằm ở nguyên liệu nền từ hạt nếp sáp nguyên chất được nấu chín thành xôi trước khi quết nhuyễn. Tỷ lệ phối trộn nghiêm ngặt giữa nếp sáp, nước cốt dừa và các nông sản bản địa quyết định trực tiếp độ nở phồng của từng chiếc bánh.

Tuyển chọn hạt nếp sáp dẻo thơm và dừa khô rám

Để làm ra mẻ bánh phồng đạt độ xốp giòn chuẩn mực, người thợ làng nghề Sơn Đốc phải tuyển chọn kỹ lưỡng giống nếp sáp đầu mùa có hạt tròn mẩy, màu trắng đục đều đặn, không lẫn hạt gạo tẻ và tỏa mùi thơm lúa mới. Nếp sau khi vo sạch được ngâm trong nước ngọt nhiều giờ cho hạt nếp ngậm đủ nước rồi mới đưa vào xửng hấp xôi nếp bằng hơi nước sôi lớn để hạt xôi chín dẻo từ trong lõi mà không bị nhão bề mặt.

Song hành cùng hạt nếp sáp là nguồn nước cốt dừa đậm đặc được vắt từ những trái dừa khô vừa rám vỏ thu hoạch tại các vườn dừa cổ thụ vùng Giồng Trôm. Những trái dừa đạt độ tuổi thu hoạch hoàn hảo sẽ cho lớp cùi dày, giàu tinh dầu tự nhiên và vị béo thanh tao. Khi ép lấy phần nước cốt đầu tiên nguyên chất để giã quyện vào khối xôi nếp đang còn bốc khói, từng phân tử tinh dầu dừa sẽ thẩm thấu sâu vào mạng lưới tinh bột nếp, đóng vai trò như chất tạo nở tự nhiên giúp bánh phồng to gấp đôi khi gặp lửa than hồng.

Sự phong phú của các dòng bánh phồng miệt vườn

Bên cạnh dòng bánh phồng nếp cốt dừa truyền thống rắc hạt mè trắng và mè đen thơm bùi, các nghệ nhân tại xã Hưng Nhượng còn sáng tạo ra nhiều biến tấu đặc sắc từ nguồn trái cây và nông sản sẵn có trong vườn nhà. Độc đáo và giàu bản sắc miệt vườn nhất là dòng bánh phồng chuối và bánh phồng mít, trong đó những lát chuối xiêm chín ngọt hoặc múi mít nghệ xé mỏng được xếp khéo léo lên bề mặt chiếc bánh vừa cán mỏng trước khi đem phơi nắng.

Ngoài ra, dòng bánh phồng kết hợp cơm sầu riêng chín cây vàng ươm, lòng đỏ trứng gà tươi hay nước cốt lá dứa xanh mát cũng mang đến những tầng hương sắc cuốn hút. Khi nướng chín, vị béo giòn của nền bánh nếp cốt dừa hòa quyện cùng vị ngọt dẻo tự nhiên của lát chuối xiêm nướng xém cạnh hay hương thơm nồng nàn của sầu riêng tạo nên nét quyến rũ riêng biệt chỉ có ở vùng đất Sơn Đốc.

Dòng sản vật tiêu biểuThành phần nguyên liệu bản địa cốt lõiĐặc điểm hình thái trước khi nướngBiểu hiện cảm quan và hương vị sau khi nướng
Bánh phồng nếp cốt dừa truyền thốngXôi nếp sáp giã nhuyễn, nước cốt dừa đặc, đường cát, mèBánh tròn mỏng màu trắng ngà hoặc vàng nhạt, bề mặt dẻo mịnNở phồng gấp đôi, vàng ươm, xốp giòn tan, béo ngậy vị dừa và nếp
Bánh phồng chuối Sơn ĐốcNền bột nếp cốt dừa điểm các lát chuối xiêm chín thái mỏngMặt bánh xếp đều những khoanh chuối tròn mỏng bám chặt vào nền nếpBánh nở xốp giòn rụm xen lẫn vị ngọt dẻo, thơm lừng của chuối nướng
Bánh phồng sầu riêng lá dứaXôi nếp sáp, nước cốt dừa, cơm sầu riêng tươi, dịch lá dứaSắc vàng óng hoặc xanh cốm tự nhiên, dậy mùi thơm trái câyHương sầu riêng và lá dứa bùng nổ mạnh mẽ, hậu vị ngọt bùi sâu lắng
Bánh phồng mặn hành tômXôi nếp sáp, nước cốt dừa, tôm khô giã nhỏ, hành lá, tiêuBề mặt điểm sắc xanh của hành lá và sắc đỏ cam của tôm khôVị mặn ngọt đậm đà, giòn xốp, thơm nồng mùi hành và tôm nướng
Người thợ thủ công cắt tỉa và xếp những chiếc bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre tròn mỏng trên chiếu cói trong gian nhà gỗ
Người thợ thủ công cắt tỉa và xếp những chiếc bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre tròn mỏng trên chiếu cói trong gian nhà gỗ

Nghệ thuật quết xôi cối đá và cán mỏng bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre

Điểm làm nên giá trị thủ công tinh xảo của bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre chính là quy trình chế tác qua nhiều công đoạn nối tiếp nhau từ nửa đêm về sáng. Sự kết hợp giữa sức vóc khỏe khoắn của người thợ quết bánh và đôi bàn tay mềm mại của người thợ cán bánh đã tạo nên những chiếc bánh tròn đều như trăng rằm.

Nhịp chày quết xôi nếp đêm khuya và kỹ thuật cán bánh

Công việc của một lò bánh tại xã Hưng Nhượng thường bắt đầu từ khoảng một đến hai giờ sáng. Ngay khi mẻ xôi nếp sáp vừa chín tới còn nóng hổi được trút vào chiếc cối đá lớn, những người thợ nam khỏe mạnh lập tức dùng cối đá và chày gỗ giã liên tục với nhịp độ nhanh, mạnh và dứt khoát. Trong quá trình giã, người thợ phụ đứng bên cạnh canh đúng thời điểm xôi bắt đầu nhuyễn mịn để rưới từ từ nước cốt dừa nguyên chất, đường cát và sầu riêng vào cối, giúp toàn bộ nguyên liệu hòa quyện thành một khối bột dẻo quánh, đồng nhất và bóng mượt mà không còn bất kỳ hạt nếp nguyên nào.

Khối bột nếp cốt dừa sau khi quết đạt độ dẻo chuẩn mực được ngắt thành từng vắt nhỏ đều nhau và chuyển ngay sang bàn cán của những người thợ nữ. Trên mặt đệm bàng trải bột đã thoa một lớp dầu dừa mỏng và rắc sẵn hạt mè hoặc lát chuối xiêm, người nghệ nhân dùng ống cán gỗ tròn lăn nhẹ nhàng theo nhiều hướng đối xứng. Đôi bàn tay thoăn thoắt vừa xoay vừa cán sao cho vắt bột giãn rộng thành hình tròn phẳng phiu, mỏng đều từ tâm ra mép mà không hề bị rách hay dày mỏng lệch nhau.

Nghệ nhân làng nghề xếp bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre điểm lát chuối mỏng phơi trên giàn lưới dưới nắng sớm
Nghệ nhân làng nghề xếp bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre điểm lát chuối mỏng phơi trên giàn lưới dưới nắng sớm

Quá trình phơi nắng trên giàn tre và nướng lửa than hồng

Những chiếc bánh phồng vừa cán xong được xếp ngay ngắn lên các tấm giàn phên tre phơi nắng hoặc mặt lưới cao ráo đặt giữa sân vườn ngập tràn ánh nắng phương Nam. Dưới cái nắng trong trẻo và làn gió nhẹ từ sông Hàm Luông thổi vào, hơi ẩm trong lớp bột nếp thoát đi từ từ, để lại tấm bánh khô ráo, dẻo dai và giữ trọn lớp tinh dầu dừa óng ánh bên trong. Khi bánh vừa đạt độ khô tiêu chuẩn, người thợ nhanh chóng thu gom và xếp thành từng xấp tròn đều trên chiếu cói để bảo quản.

Giống như bánh tráng Mỹ Lồng, vẻ đẹp hoàn mỹ của bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre chỉ thực sự thức giấc khi được nướng trên bếp than hồng. Ngay khi tiếp xúc với hơi nóng của than củi dừa, chiếc bánh nếp mỏng manh bắt đầu chuyển động, nổi lên vô số bọt khí nhỏ rồi phồng to gấp rưỡi đến gấp đôi kích thước ban đầu. Sắc bánh chuyển sang màu vàng rơm rực rỡ, tỏa hương thơm ngào ngạt của nếp mới quyện cùng nước cốt dừa và mè rang; khi thưởng thức, miếng bánh xốp nhẹ và tan dần trong miệng với vị ngọt béo hài hòa.

Giá trị di sản quốc gia của bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre

Trải qua hơn một thế kỷ hiện diện trong đời sống văn hóa vùng châu thổ, bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre không chỉ là niềm tự hào của người dân huyện Giồng Trôm mà còn được tôn vinh như một di sản văn hóa quý báu của dân tộc Việt Nam.

Tôn vinh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Ghi nhận những giá trị lịch sử, văn hóa và tri thức dân gian đặc sắc được gìn giữ nguyên vẹn qua nhiều thế hệ, vào tháng 10 năm 2018, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức đưa nghề thủ công truyền thống làm bánh phồng Sơn Đốc vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Cùng với bánh tráng Mỹ Lồng, sự kiện vinh danh kép này đã khẳng định vị thế độc tôn của cụm làng nghề truyền thống huyện Giồng Trôm trên bản đồ di sản văn hóa Việt Nam.

Trong tập quán giao tiếp và lễ hội cổ truyền của người dân xứ Dừa, đĩa bánh phồng nướng vàng ươm luôn góp mặt cùng viên kẹo dừa Bến Tre và chén rượu nồng rượu Phú Lễ Ba Tri Bến Tre trong những dịp cúng giỗ tổ tiên, hội đình hay các ngày lễ kỷ niệm tại Khu di tích Nguyễn Đình Chiểu Ba Tri. Sự kết hợp giữa chiếc bánh phồng nếp xốp giòn, viên kẹo dừa dẻo ngọt và hương rượu nếp Ba Tri nồng đượm đã khắc họa trọn vẹn tính cách hào sảng, trọng nghĩa tình của cư dân miền sông nước.

Sức sống thức quà xứ Dừa trong đời sống mới

Ngày nay, bên cạnh việc duy trì phương thức cán bánh và phơi nắng thủ công truyền thống, các hộ làm nghề tại xã Hưng Nhượng đã ứng dụng thêm máy quết bột hiện đại nhằm giảm bớt sức lao động nặng nhọc lúc nửa đêm nhưng vẫn bảo toàn chất lượng dẻo mịn của khối xôi nếp sáp. Trong các kỳ lễ hội Dừa Bến Tre và những hành trình du lịch văn hóa miệt vườn, hình ảnh người nghệ nhân nướng chiếc bánh phồng nở bung vàng rực trên bếp than hồng luôn để lại ấn tượng sâu đậm đối với bạn bè trong và ngoài nước.

Đồng hành cùng sứ mệnh số hóa di sản văn hóa và thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo địa phương, cổng thông tin Vĩnh Long NSSC ghi nhận câu chuyện trăm năm của làng nghề Sơn Đốc như một minh chứng tiêu biểu cho sức sống trường tồn của các sản vật bản địa vùng Cửu Long. Sự kết hợp giữa danh hiệu di sản quốc gia và tư duy phát triển bền vững đang mở ra tương lai rộng mở cho thương hiệu truyền thống này.

Hơn một thế kỷ trôi qua kể từ những mẻ bánh đầu tiên nơi bến chợ xưa, bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre vẫn giữ nguyên vị béo ngậy của nước cốt dừa và hương thơm thuần khiết của hạt nếp sáp quê hương. Từng chiếc bánh nướng phồng xốp vàng ươm mãi là kết tinh của nắng gió cù lao và bàn tay tài hoa của những nghệ nhân vùng đất Giồng Trôm lịch sử.

Chia sẻ:
VC

NSSC Vĩnh Long

vinhlong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Vĩnh Long.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Vĩnh Long.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất