Bánh tráng Mỹ Lồng Bến Tre - Hương vị cốt dừa trăm năm nơi làng nghề di sản
NSSC Vĩnh LongĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Dọc theo đôi bờ sông Giồng Trôm hiền hòa thuộc dải cù lao Bảo, bánh tráng Mỹ Lồng Bến Tre từ hơn một thế kỷ qua đã đi vào ca dao, tục ngữ Nam Bộ như một biểu tượng rực rỡ của văn hóa ẩm thực miệt vườn. Sự kết hợp tài tình giữa hạt gạo sỏi dẻo thơm và dòng nước cốt dừa béo ngậy dưới bàn tay khéo léo của các nghệ nhân vùng đất Mỹ Thạnh đã kiến tạo nên những chiếc bánh tròn đầy, khi nướng trên than hồng tỏa hương thơm ngào ngạt khắp xóm làng.
Lịch sử hơn một thế kỷ của bánh tráng Mỹ Lồng Bến Tre
Danh tiếng của bánh tráng Mỹ Lồng Bến Tre không hình thành ngẫu nhiên mà được hun đúc qua hàng trăm năm lao động bền bỉ của nhiều thế hệ cư dân bên dòng sông Giồng Trôm. Từ những bếp lò đỏ lửa mỗi dịp cuối đông đón Tết, nghề tráng bánh đã vươn lên thành di sản văn hóa quốc gia đầy tự hào.
Nguồn gốc làng nghề bên dòng sông Giồng Trôm
Theo gia phả của các dòng họ làm nghề lâu năm và tư liệu văn hóa địa phương, nghề làm bánh tráng tại vùng đất Mỹ Lồng, nay thuộc xã Mỹ Thạnh, huyện Giồng Trôm đã xuất hiện từ hơn một trăm năm trước. Khởi nguồn từ tập quán của những lưu dân vùng Ngũ Quảng và cư dân bản địa khi khai phá dải đất ven sông Giồng Trôm, người dân đã mang theo nghề tráng bánh gạo truyền thống rồi sáng tạo thêm việc pha trộn nước cốt dừa tươi sẵn có trong vườn nhà để làm ra những mẻ bánh béo thơm dâng cúng tổ tiên dịp Tết Nguyên đán.
Tên gọi Mỹ Lồng gắn liền với ngôi chợ cổ sầm uất nằm bên ngã ba sông, nơi tàu ghe từ khắp các vùng cù lao Bảo, cù lao Minh tấp nập giao thương nông sản. Không gian văn hóa của làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng còn nằm sát bên quần thể di tích lịch sử tâm linh uy nghiêm, nơi hàng năm người dân trang trọng tổ chức lễ giỗ Lãnh binh Nguyễn Ngọc Thăng tại đình Mỹ Thạnh Giồng Trôm Bến Tre để tưởng nhớ vị danh tướng kiên trung Nguyễn Ngọc Thăng đã anh dũng hy sinh vì nghĩa lớn.
Dấu ấn câu ca dân gian gắn liền hai làng nghề cổ
Trong kho tàng văn học dân gian miền Tây Nam Bộ, câu ca dao "Bánh tráng Mỹ Lồng, bánh phồng Sơn Đốc" từ lâu đã trở thành niềm kiêu hãnh chung của cư dân huyện Giồng Trôm, quê hương của Khu lưu niệm Nữ tướng Nguyễn Thị Định Giồng Trôm Bến Tre và vị nữ tướng huyền thoại Nguyễn Thị Định. Hai làng nghề cổ nằm cách nhau không xa trên cùng một dải đất cù lao đã tạo nên cặp đôi sản vật song hành, một bên tôn vinh hạt gạo tẻ quyện cốt dừa tráng mỏng trên nồi hơi, một bên tôn vinh hạt nếp sáp quết nhuyễn trong cối đá.
Sự giao thoa văn hóa giữa bánh tráng Mỹ Lồng Bến Tre và người anh em bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre thuộc làng nghề bánh phồng Sơn Đốc Giồng Trôm Bến Tre đã định hình nên một vùng di sản nghề truyền thống đặc sắc bậc nhất đồng bằng sông Cửu Long. Trải qua hơn một thế kỷ thăng trầm, những xóm nghề ven sông vẫn giữ nguyên nhịp đập rộn ràng mỗi khi gió chướng thổi về báo hiệu mùa nắng đẹp phơi bánh cuối năm.
Tuyển chọn nguyên liệu bản địa trong bánh tráng Mỹ Lồng Bến Tre
Phẩm chất thượng hạng của bánh tráng Mỹ Lồng Bến Tre được quyết định bởi sự khắt khe trong việc lựa chọn nguồn nông sản địa phương. Khác hẳn với các loại bánh tráng thông thường chỉ dùng bột gạo pha nước lã, chiếc bánh xứ Dừa là bản hòa tấu của gạo sỏi mùa cũ, nước cốt dừa nguyên chất và hệ nguyên liệu tạo hương tự nhiên.
Sự kết hợp giữa gạo sỏi Trà Vinh và nước cốt dừa
Nguyên liệu nền tảng để xay bột tráng bánh là giống gạo sỏi Trà Vinh hoặc các giống lúa mùa hạt tròn, trắng đục, có tính chất khô cơm và hàm lượng tinh bột amylose cao. Các nghệ nhân giàu kinh nghiệm luôn chọn loại lúa mùa đã thu hoạch và lưu kho từ sáu tháng trở lên để hạt gạo rút bớt nhựa mới, nhờ đó khi ngâm xay thành bột nước sẽ tạo ra màng bánh có độ dai dẻo, khi nướng lên nở xốp giòn tan mà không bị chai cứng hay sượng sống.
Linh hồn tạo nên danh tiếng của chiếc bánh chính là phần nước cốt dừa béo được vắt từ những trái dừa khô vừa rám vỏ thu hoạch ngay tại các vườn dừa cổ thụ vùng Giồng Trôm. Cùi dừa dày trắng ngần được nạo nhỏ, ép lấy dòng nước cốt đầu tiên sánh mịn và giàu tinh dầu tự nhiên rồi hòa trực tiếp vào thùng bột gạo theo tỷ lệ truyền thống của từng gia tộc. Chính hàm lượng chất béo tự nhiên từ cơm dừa đã giúp chiếc bánh sau khi phơi khô có bề mặt láng mịn như lụa, mềm mại có thể cuộn tròn mà không hề gãy vỡ.
Hệ biến tấu hương vị từ bánh sữa đến bánh mặn
Từ nền tảng bột gạo pha cốt dừa nguyên bản, các thế hệ nghệ nhân tại xã Mỹ Thạnh đã sáng tạo nên nhiều dòng bánh phong phú đáp ứng khẩu vị đa dạng của người thưởng thức. Nổi bật và phổ biến nhất là dòng bánh tráng sữa nước cốt dừa kết hợp giữa bột gạo, cốt dừa đậm đặc, đường cát trắng, sữa đặc và rắc đều những hạt mè trắng và mè đen đã đãi sạch vỏ, mang lại vị ngọt thanh, béo ngậy và hương thơm bùi quyến rũ.
Đối với những thực khách yêu thích sự đậm đà và cầu kỳ, dòng bánh tráng đặc biệt được bổ sung thêm lòng đỏ trứng gà tươi đánh bông cùng cơm sầu riêng chín cây hoặc dịch chiết lá dứa thơm mát, tạo nên sắc vàng ươm rực rỡ và giá trị dinh dưỡng cao. Bên cạnh đó, làng nghề còn lưu giữ dòng bánh tráng mặn truyền thống điểm xuyết hành lá thái nhỏ, tôm khô giã nhuyễn hoặc dòng bánh tráng gừng cay ấm nồng nàn vốn là thức quà quý dùng để nhâm nhi ấm bụng trong những ngày mưa lạnh hay dịp lễ Tết đoàn viên.
| Phân nhóm sản vật | Thành phần nguyên liệu bản địa chủ đạo | Đặc điểm nhận diện bề mặt bánh | Hương vị và cấu trúc cảm quan khi nướng |
|---|---|---|---|
| Bánh tráng sữa cốt dừa | Bột gạo sỏi, nước cốt dừa đặc, đường cát, mè trắng và mè đen | Mặt bánh trắng ngà, láng mịn, điểm đều hạt mè hai mặt | Thơm lừng mùi dừa nướng, giòn xốp, vị ngọt dịu béo thanh |
| Bánh tráng đặc biệt trứng sữa | Bột gạo, cốt dừa đậm đặc, lòng đỏ trứng gà, sữa, mè | Sắc vàng óng ả tự nhiên, bánh dày dặn và dẻo mềm | Độ béo ngậy cao, xốp rụm, hậu vị bùi thơm của trứng và dừa |
| Bánh tráng gừng truyền thống | Bột gạo sỏi, nước cốt dừa, gừng tươi giã nhuyễn, đường | Bề mặt vàng nhạt điểm các sợi gừng nhỏ li ti dậy mùi thơm | Vị cay ấm thanh nhẹ của gừng hòa quyện vị béo ngọt của cốt dừa |
| Bánh tráng mặn tôm hành | Bột gạo, nước cốt dừa, hành lá xanh, tôm khô, muối tiêu | Mặt bánh điểm sắc xanh của hành lá và sắc đỏ cam của tôm | Vị mặn ngọt hài hòa, giòn tan, dậy mùi thơm hành nướng và tôm khô |

Kỹ nghệ tráng bánh phơi sương và hương vị bánh tráng Mỹ Lồng Bến Tre
Giá trị di sản của bánh tráng Mỹ Lồng Bến Tre thể hiện rõ nét nhất qua quy trình chế tác thủ công đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa người đứng bếp tráng bánh và người chạy vỉ phơi nắng. Mỗi chiếc bánh ra lò là kết tinh của kỹ thuật điều nhiệt bếp trấu và nghệ thuật canh nắng gió miền cù lao.
Đôi bàn tay tráng bánh trên nồi hơi và giàn phơi nắng
Từ lúc ba giờ sáng khi sương đêm còn giăng mắc trên các rặng dừa ven sông Giồng Trôm, những gian bếp của làng nghề đã bắt đầu đỏ lửa. Chiếc bếp lò trấu truyền thống được đắp bằng đất sét nung, phía trên đặt nồi nước sôi lớn căng một lớp vải mùng trắng phẳng phiu làm mặt khuôn hơi. Người thợ tráng bánh dùng gáo dừa múc một lượng bột vừa đủ, đổ nhẹ lên mặt vải rồi xoay tròn theo đường xoắn ốc từ tâm ra rìa chỉ trong vài giây để tạo nên chiếc bánh tròn vành vạnh, có độ dày đồng đều tuyệt đối.
Khi hơi nước nóng làm chín lớp bột và dậy mùi thơm cốt dừa, người nghệ nhân dùng một thanh tre mỏng dẹp gọi là cây lột bánh, khéo léo luồn dưới mép bánh rồi nhấc bổng tấm bánh ướt mềm mại trải phẳng lên tấm phên tre đan mắt cáo hoặc vỉ lá dừa. Ngay khi nắng sớm vừa lên, hàng trăm vỉ bánh được người thợ đội nón lá mang ra xếp nối tiếp nhau trên những giàn phơi cao ráo khắp sân vườn. Do chứa hàm lượng tinh dầu dừa lớn, bánh phải được phơi dưới nắng gắt vừa đủ độ rồi kịp thời trở mặt và thu gom vào bóng mát để bánh khô ráo mà không bị tươm dầu hay cong vênh.

Nghệ thuật nướng bánh trên than hồng nở phồng giòn rụm
Khác với các loại bánh tráng dùng để cuốn nem hay nhúng nước, bánh tráng Mỹ Lồng Bến Tre sinh ra để tỏa sáng trên bếp than hồng. Khi đặt chiếc bánh khô lên vỉ nướng trên ngọn lửa than đước hoặc than gáo dừa vừa đượm hồng, lượng tinh dầu dừa và đường mạch ẩn bên trong lớp bột gạo bắt đầu sôi nhẹ li ti, đánh thức mùi thơm ngào ngạt của cốt dừa, trứng sữa và hạt mè rang lan tỏa khắp không gian.
Người nướng bánh phải dùng đôi đũa dài lật trở liên tục và xoay đều chiếc bánh quanh tâm lửa để nhiệt lượng phân bổ đồng đều từ giữa ra vành ngoài. Chỉ sau khoảng chưa đầy một phút, chiếc bánh chuyển sang sắc vàng ươm bắt mắt, phồng rộp nhẹ trên bề mặt và đạt độ giòn rụm hoàn hảo. Khi bẻ nhẹ miếng bánh đưa vào miệng, âm thanh giòn tan vui tai hòa quyện cùng vị béo ngậy của cốt dừa, vị bùi của hạt mè và vị ngọt thanh tao tạo nên trải nghiệm ẩm thực khó quên.
Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia bánh tráng Mỹ Lồng Bến Tre
Vượt qua giá trị của một món ăn dân dã, bánh tráng Mỹ Lồng Bến Tre đã trở thành di sản văn hóa sống động phản ánh chiều sâu văn minh lúa nước và văn hóa vườn dừa của vùng đất phương Nam. Sự ghi nhận ở cấp độ quốc gia đã mở ra chương mới cho hành trình bảo tồn và phát triển làng nghề.
Ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Với lịch sử hình thành hơn một thế kỷ cùng hệ thống tri thức dân gian độc đáo được lưu truyền qua nhiều thế hệ, vào tháng 10 năm 2018, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ban hành quyết định công nhận nghề thủ công truyền thống làm bánh tráng Mỹ Lồng là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Danh hiệu cao quý này là sự tôn vinh xứng đáng dành cho tâm huyết gìn giữ lửa nghề của hàng trăm hộ gia đình nghệ nhân tại xã Mỹ Thạnh, huyện Giồng Trôm.
Trong không gian văn hóa ẩm thực bản địa, chiếc bánh tráng nướng giòn rụm không chỉ là thức quà thưởng trà tao nhã sánh đôi cùng kẹo dừa Bến Tre, mà còn là thành phần không thể thiếu khi dùng kèm món gỏi củ hủ dừa tôm thịt Bến Tre trong những mâm cỗ chiêu đãi khách quý. Vị giòn béo của miếng bánh tráng nướng nâng đỡ vị ngọt mát, thanh giòn của củ hủ dừa tươi, tạo nên sự cân bằng âm dương và hài hòa ngũ vị đặc trưng của ẩm thực Nam Bộ.
Sức sống làng nghề trăm tuổi trong các kỳ lễ hội
Hàng năm, tại các kỳ lễ hội Dừa Bến Tre và các sự kiện giao lưu văn hóa vùng đồng bằng sông Cửu Long, hình ảnh những nghệ nhân Mỹ Lồng trong trang phục áo bà ba truyền thống trực tiếp tráng bánh bên bếp lửa hồng luôn là tâm điểm thu hút du khách. Nhiều hộ làm nghề lâu năm tại xã Mỹ Thạnh đã chủ động kết hợp sản xuất truyền thống với việc đón tiếp các đoàn nghiên cứu, học sinh và du khách đến tìm hiểu quy trình xay bột, vắt cốt dừa, tráng bánh và phơi bánh trên giàn tre.
Trong tiến trình xây dựng cơ sở dữ liệu bách khoa về văn hóa bản địa và hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo khu vực Cửu Long, cổng thông tin Vĩnh Long NSSC trân trọng lưu giữ và lan tỏa câu chuyện di sản của làng nghề Mỹ Lồng như một biểu tượng của sự giao hòa giữa truyền thống và hiện đại. Việc chuẩn hóa quy trình vệ sinh và bảo hộ nhãn hiệu tập thể đã giúp sản vật quê hương vươn xa tới nhiều thị trường quốc tế.
Trải qua hơn một trăm năm đỏ lửa bên dòng sông Giồng Trôm, bánh tráng Mỹ Lồng Bến Tre vẫn giữ trọn vẹn hương vị béo thơm nồng nàn của nước cốt dừa và hạt gạo quê hương. Từng chiếc bánh tròn đầy phơi mình dưới nắng phương Nam mãi là niềm tự hào sâu sắc về tài hoa và cốt cách nghĩa tình của con người xứ Dừa.
NSSC Vĩnh Long
vinhlong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Vĩnh Long.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Vĩnh Long.
Bài liên quan
Bưởi Năm Roi Bình Minh - Tinh hoa trái ngọt trăm năm bên dòng sông Hậu
Bưởi Năm Roi Bình Minh nổi tiếng với dáng quả lê cân đối, tép vàng hanh ráo nước và vị ngọt thanh không hạt. Cùng khám phá di sản miệt vườn bên bờ sông Hậu.
Bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre - Tinh hoa hạt nếp sáp và nước cốt dừa trăm năm
Bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre kết tinh từ hạt nếp sáp giã cối đá quyện cùng nước cốt dừa đậm đặc, trở thành di sản văn hóa phi vật thể quốc gia trứ danh Giồng Trôm.
Cá tai tượng chiên xù Vĩnh Long - Nghệ thuật ẩm thực miệt vườn cù lao sông nước
Cá tai tượng chiên xù Vĩnh Long gây ấn tượng với lớp vẩy bung xòe vàng giòn như cánh hoa cùng thớ thịt trắng ngọt cuốn bánh tráng rau vườn chấm mắm me.



