Bỏ qua đến nội dung

Chùa Âng Trà Vinh - Kiệt tác kiến trúc Phật giáo Nam tông Khmer hơn ngàn năm tuổi

Khởi lập từ năm 990 dưới tán rừng cổ thụ xanh mát, chùa Âng Trà Vinh là ngôi cổ tự lâu đời bậc nhất trong hệ thống Phật giáo Nam tông Khmer Nam Bộ, lưu giữ kho tàng kiến trúc điêu khắc và bích họa di sản cấp Quốc gia.

NSSC Vĩnh LongĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh quần thể kiến trúc chùa Âng Trà Vinh ẩn mình giữa rừng cây cổ thụ xanh mát

Tọa lạc uy nghiêm giữa rừng cây sao và cây dầu cổ thụ hàng trăm năm tuổi tại phường Nguyệt Hóa, chùa Âng Trà Vinh hiện lên như một bảo tàng kiến trúc nghệ thuật sống động của đồng bào Khmer Nam Bộ. Mang danh xưng cổ ngữ Pali - Sanskrit là Wat Angkorajaborey, ngôi cổ tự có lịch sử khởi dựng từ cuối thế kỷ X này kết tinh trọn vẹn triết lý Phật giáo Nam tông Theravada, nghệ thuật điêu khắc thần thoại Ấn Độ giáo và bản sắc văn hóa bản địa vùng châu thổ Cửu Long.

Cội nguồn lịch sử hơn một thiên niên kỷ của chùa Âng Trà Vinh

Dòng chảy lịch sử của chùa Âng Trà Vinh gắn liền với quá trình khai phá những dải giồng cát ven biển và sự định hình hệ thống thiết chế tôn giáo Phật giáo Nam tông tại vùng đất Trà Vinh xưa. Trải qua hơn mười thế kỷ tồn tại, ngôi chùa vẫn giữ vững vị thế là trung tâm tâm linh cổ xưa bậc nhất trong tổng số hơn 140 ngôi chùa Khmer trên địa bàn tỉnh.

Dấu mốc khởi lập năm 990 và tên gọi Angkorajaborey

Theo biên niên sử lưu truyền tại cổ tự và hồ sơ kiểm kê di tích lịch sử văn hóa, tiền thân của ngôi chùa được cư dân bản địa dựng lên từ năm 990 vào cuối thế kỷ X. Danh xưng chính thức của chùa trong tiếng Khmer là chùa Angkorajaborey (còn được phiên âm là Angarrājapurī), mang ý nghĩa biểu trưng cho một kinh thành cổ kính, trang nghiêm và tỏa sáng trí tuệ nhà Phật giữa cõi nhân gian. Người dân địa phương qua nhiều thế hệ quen gọi ngắn gọn là chùa Âng dựa theo âm tiết đầu của danh xưng cổ ngữ này.

Không gian quy hoạch của chùa tọa lạc trên một giồng đất cao ráo rộng khoảng 4 hecta, nơi hội tụ những mạch nước ngọt tự nhiên mát lành giữa vùng đất pha cát duyên hải. Vị trí đắc địa của ngôi cổ tự nằm liền kề thắng cảnh Ao Bà Om Trà Vinh ở phía trước và đối diện trực tiếp với khuôn viên Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer Trà Vinh, tạo nên một quần thể văn hóa, lịch sử và sinh thái liên hoàn hiếm có tại miền Tây Nam Bộ. Trên nền tảng trầm tích lâu đời gắn với di tích khảo cổ Lưu Cựu và văn hóa Óc Eo vùng duyên hải Trà Vinh Vĩnh Long, sự ra đời của ngôi chùa đánh dấu bước chuyển giao sâu sắc trong đời sống tín ngưỡng của cư dân cổ từ truyền thống thờ đa thần sang hệ tư tưởng từ bi và giác ngộ của Phật giáo Nam tông.

Thuở sơ khai vào cuối thế kỷ X, tự viện được dựng mộc mạc từ gỗ rừng tự nhiên và lá dừa nước bản địa, sớm đóng vai trò là trung tâm truyền dạy chữ viết, đạo lý và lịch pháp nông nghiệp cho cư dân vùng đất giồng cổ.

Quá trình đại trùng tu dưới triều vua Thiệu Trị

Trải qua hàng trăm năm chịu tác động của nắng mưa nhiệt đới và biến thiên thời cuộc, ngôi chùa cổ đã trải qua nhiều đợt tu bổ lớn nhỏ do các vị sư cả trụ trì cùng tín đồ Phật tử thập phương chung sức kiến thiết. Cột mốc kiến trúc quan trọng nhất định hình diện mạo bề thế của tự viện ngày nay diễn ra vào năm 1842, tức năm Nhâm Dần dưới triều vua Thiệu Trị nhà Nguyễn. Trong đợt đại trùng tu quy mô này, ngôi chánh điện cùng hệ thống công trình phụ trợ được kiến tạo kiên cố bằng các loại gỗ quý bản địa như gỗ sao, gỗ dầu, gỗ căm xe, kết hợp tường gạch vữa truyền thống và mái lợp ngói vảy cá bền chắc.

Giai đoạn lịch sửDấu mốc kiến tạo và bảo tồnĐặc điểm kiến trúc và giá trị di sản
Năm 990 (Thế kỷ X)Khởi dựng tiền thân chùa AngkorajaboreyKiến trúc sơ khai bằng gỗ rừng và lá tự nhiên trên giồng đất cổ
Năm 1842 (Triều Thiệu Trị)Đại trùng tu ngôi chánh điện quy mô lớnXây dựng nền đá xanh cao 2 mét, dựng cột gỗ quý và kết cấu mái tam cấp
Thế kỷ XXTôn tạo cổng tam quan, nhà Sala và tháp cốtHoàn thiện hệ phù điêu chằn Yeak, tiên nữ Keyno và bích họa nội điện
Ngày 20/07/1994Xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc giaBộ Văn hóa Thông tin công nhận giá trị di sản kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu

Các đợt tu bổ về sau đều tuân thủ nguyên tắc bảo tồn nguyên trạng cốt cách kiến trúc Khmer Nam Bộ, giữ trọn vẻ đẹp trầm mặc của hàng cột gỗ sao đen bóng và hệ phù điêu cổ từ năm 1842.

Nghệ thuật kiến trúc Phật giáo Nam tông tại chùa Âng Trà Vinh

Tổng thể mặt bằng của chùa Âng Trà Vinh được quy hoạch theo chuẩn mực khắt khe của mỹ thuật Phật giáo Nam tông Khmer, kết hợp hài hòa giữa triết lý vũ trụ quan Phật giáo với nghệ thuật tạo hình cổ điển Angkor. Toàn bộ trục chính của quần thể kiến trúc đều hướng thẳng về phía Đông — hướng mặt trời mọc tượng trưng cho ánh sáng trí tuệ viên mãn của Đức Phật chiếu rọi muôn loài.

Cổng tam quan và hào nước bao quanh khuôn viên

Điểm khác biệt độc đáo trong quy hoạch cảnh quan của ngôi chùa là hệ thống hào nước sâu rộng hơn 400 mét chạy bao quanh toàn bộ khuôn viên nội tự. Trong quan niệm kiến trúc truyền thống Khmer, dòng hào nước tĩnh lặng kết hợp cùng dãy tường rào trang nghiêm đóng vai trò như đại dương vũ trụ bao bọc lấy núi thần Meru ở trung tâm, đồng thời tạo thành ranh giới thanh tịnh tách biệt không gian tu hành thiền định với nhịp sống trần tục bên ngoài.

Cổng tam quan chùa Âng Trà Vinh chạm khắc hình tượng chim thần Krud và tiên nữ Keyno tinh xảo
Cổng tam quan chùa Âng Trà Vinh chạm khắc hình tượng chim thần Krud và tiên nữ Keyno tinh xảo

Trên trục đường dẫn vào nội tự, cổng chùa vươn cao uy nghi với ba ngọn tháp nhọn chạm khắc công phu theo phong cách kiến trúc tháp đài cổ điển. Mặt tiền cổng được tô điểm bằng sắc vàng rực rỡ của nghệ thuật phù điêu đắp nổi, nổi bật với hình tượng các vị thần hộ pháp chằn Yeak có gương mặt dữ dằn, khoác giáp trụ oai vệ đứng trấn giữ hai bên lối vào nhằm ngăn chặn tà khí và bảo hộ chánh pháp. Phía trên vòm cổng là những đường diềm hoa văn lửa uốn lượn mềm mại, kết hợp cùng hình tượng tiên nữ và chim thần nâng đỡ phần mái tháp, mở ra một không gian nghệ thuật điêu khắc ngoài trời đầy cuốn hút ngay từ bước chân đầu tiên.

Kết cấu mái tam cấp nơi ngôi chánh điện cổ

Nằm tại vị trí trung tâm và cao ráo nhất của toàn bộ khuôn viên là ngôi chánh điện (Preah Vihear) rộng lớn, được xây dựng trên một nền cao gần 2 mét so với mặt sân chùa. Để bước lên hành lang chánh điện, người hành hương đi qua những bậc cấp bằng đá và gạch cổ, bao quanh bởi hệ thống lan can đắp nổi hình tượng bốn mặt Phật Bayon mỉm cười hiền từ hướng về bốn phương tám hướng.

Mặt tiền ngôi chánh điện cổ kính với mái ngói tam cấp và hành lang vòm tại chùa Âng Trà Vinh
Mặt tiền ngôi chánh điện cổ kính với mái ngói tam cấp và hành lang vòm tại chùa Âng Trà Vinh

Điểm nhấn kiến trúc nổi bật nhất của ngôi chánh điện chính là hệ thống chánh điện mái tam cấp gồm ba tầng mái lợp ngói chồng lớp lên nhau theo tỷ lệ thu nhỏ dần từ dưới lên trên. Hai tầng mái phía trên có độ dốc lớn và vươn cao vút lên bầu trời xanh, trong khi tầng mái dưới cùng mở rộng che phủ phần hành lang bốn phía. Tại các đầu đao và bờ mái uốn cong mềm mại, nghệ nhân bản địa đã chạm khắc tinh xảo hình tượng rắn thần Naga năm đầu hoặc bảy đầu xòe rộng mang vảy óng ánh. Trong văn hóa tâm linh Khmer, rắn thần Naga không chỉ là linh vật cai quản nguồn nước mưa thuận gió hòa cho cư dân nông nghiệp mà còn là chiếc cầu vồng linh thiêng kết nối giữa cõi người với cõi Niết bàn thanh tịnh. Chính giữa đỉnh mái chánh điện là ngọn tháp nhọn vươn thẳng lên tầng không, biểu trưng cho đỉnh núi Tu Di (Meru) — trục trung tâm của vũ trụ theo quan niệm Phật giáo cổ đại.

Nghệ thuật điêu khắc thần thoại trên cột và vòm

Bao quanh bốn mặt của ngôi chánh điện là hệ thống hành lang thoáng đãng với những hàng cột tròn vững chãi kết nối cùng các vòm cuốn cong liên tiếp. Điều làm nên giá trị mỹ thuật đặc sắc cho phần ngoại thất chánh điện là nghệ thuật điêu khắc phù điêu gắn trên từng đầu cột đỡ mái hiên:

  • Hình tượng chim thần Krud (Garuda): Linh điểu có thân người cường tráng, đầu và cánh đại bàng oai dũng, hai cánh tay vươn cao đỡ lấy phần diềm mái nặng hàng chục tấn, thể hiện sức mạnh chính nghĩa và sự nâng đỡ bền bỉ đối với ngôi Tam bảo.
  • Hình tượng tiên nữ Keyno (Kinnari): Nửa người nửa thiên nga với gương mặt thanh tú, đầu đội mũ tháp nhọn và đôi tay chắp hoặc nâng đỡ mái hiên trong tư thế múa uyển chuyển, mang lại vẻ đẹp dịu dàng, thanh thoát nhằm cân bằng với nét uy nghiêm của chằn Yeak và chim thần Krud.
  • Tấm trán mái (Hổ phù và hoa văn Angkor): Tại hai đầu hồi Đông - Tây của mái tam cấp, mặt tam giác đầu hồi được chạm trổ dày đặc các họa tiết hoa lá cách điệu, hình tượng chư thiên và thần Vishnu hoặc Indra cưỡi voi thần ba đầu Airavata, toàn bộ được sơn thếp vàng lộng lẫy dưới ánh nắng phương Nam.
  • Hệ tượng chằn Yeak và Sư tử đá: Dọc theo các lối bậc thang dẫn lên nền chánh điện là những pho tượng chằn Yeak và sư tử thần Reahu trong tư thế canh giữ trang nghiêm, thể hiện triết lý cảm hóa cái ác quy thuận theo ánh sáng từ bi của đạo Phật.

Sự hiện diện sống động của các hình tượng thần thoại quen thuộc này còn có mối liên hệ mật thiết với nghệ thuật Hát bội Vĩnh Long và sân khấu Dù Kê Rô Băm của đồng bào Khmer Trà Vinh cũng như kỹ nghệ chế tác của làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh, nơi những nguyên mẫu điêu khắc cổ trên mái chùa được chuyển hóa thành các nhân vật sân khấu dân gian đặc sắc.

Không gian thờ tự và bích họa cổ trong chùa Âng Trà Vinh

Bước qua cánh cửa gỗ dày nặng tiến vào nội điện của chùa Âng Trà Vinh, một không gian trầm mặc, linh thiêng và đậm chất thiền định mở ra với sự tương phản đầy ấn tượng giữa vẻ cổ kính của gỗ đá và sắc vàng rực rỡ của hệ thống tượng thờ. Mọi chi tiết bài trí bên trong đều tuân thủ nghiêm cẩn giáo luật nguyên thủy của Phật giáo Nam tông.

Tượng Phật Thích Ca và hệ thống cột gỗ quý

Khác với hệ thống chùa Bắc tông thường bài trí đa dạng chư Phật, Bồ Tát và La Hán, nội điện của ngôi chùa Nam tông này chỉ tôn thờ duy nhất Đức Phật Thích Ca Mâu Ni (Buddha Shakyamuni) — bậc đạo sư lịch sử đã giác ngộ và khai sáng chánh pháp. Trung tâm chánh điện là bệ thờ cao đồ sộ được chạm trổ hoa văn sen vàng tinh xảo. Ngự trên tòa sen cao nhất là pho đại tượng Phật Thích Ca cao hơn 2 mét trong tư thế tọa thiền tĩnh tại, gương mặt toát lên vẻ từ bi hỷ xả và trí tuệ siêu việt.

Xung quanh và phía trước đại tượng là hơn năm mươi pho tượng Phật lớn nhỏ khác nhau được chế tác từ đá sa thạch, đồng nguyên chất và gỗ quý sơn thếp vàng qua nhiều thế kỷ. Trong đó có những pho tượng Phật đứng ban phước lành, tượng Phật khất thực và tượng Phật nhập Niết bàn mang niên đại cổ xưa từ thế kỷ XIX. Chống đỡ toàn bộ kết cấu mái ngói đồ sộ bên trên là hai hàng gồm 12 cột gỗ sao đen nguyên khối cao vút, đường kính lớn một người ôm không xuể. Trên thân từng cây cột gỗ đen bóng đều được các nghệ nhân xưa vẽ trang trí hình rồng uốn lượn bằng nhũ vàng, vừa tạo điểm nhấn thẩm mỹ sang trọng vừa tôn lên chiều sâu thâm nghiêm cho không gian hành lễ.

Hệ thống bích họa thuật lại cuộc đời Đức Phật

Một trong những kho tàng nghệ thuật quý giá nhất bên trong nội điện chính là hệ thống bích họa cuộc đời Đức Phật phủ kín bốn bức tường cao và toàn bộ phần trần nhà. Được các họa sĩ dân gian Khmer tài hoa thực hiện từ đầu thế kỷ XX bằng chất liệu sơn dầu và bột màu truyền thống, hàng chục bức tranh tường khổ lớn nối tiếp nhau tạo thành một cuốn biên niên sử bằng hình ảnh vô cùng sinh động:

  • Giai đoạn Đản sanh và Niên thiếu: Khắc họa cảnh thái tử Tất Đạt Đa (Siddhartha Gautama) đản sanh tại vườn Lâm Tỳ Ni (Lumbini) giữa muôn hoa đua nở và bảy bước chân nở hoa sen vàng, cùng cuộc sống vương giả nơi hoàng cung Ca Tỳ La Vệ.
  • Giai đoạn Xuất gia và Tầm đạo: Miêu tả đêm thái tử cưỡi ngựa Kiền Trắc vượt thành xuất gia sau khi chứng kiến bốn cảnh sinh, lão, bệnh, tử của kiếp nhân sinh, cùng sáu năm khổ hạnh nơi rừng sâu núi thẳm.
  • Giai đoạn Hàng ma và Thành đạo: Bức bích họa lớn ở vị trí trang trọng khắc họa cảnh thái tử tọa thiền dưới cội Bồ Đề, dùng lòng từ bi cảm hóa đội quân ma vương Mara và chứng quả Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.
  • Giai đoạn Chuyển pháp luân và Nhập Niết bàn: Tái hiện hành trình bốn mươi lăm năm thuyết pháp độ sinh tại vườn Lộc Uyển và khoảnh khắc Đức Phật an nhiên nhập Đại Niết bàn tại rừng Câu Thi Na giữa sự thương tiếc của chư tăng cùng muôn loài.

Qua hơn một thế kỷ, sắc màu bích họa vẫn giữ độ tươi tắn và đường nét giàu cảm xúc, trở thành những bài giáo lý trực quan giúp Phật tử thấu cảm triết lý nhân quả mỗi khi chiêm bái.

Giá trị di sản văn hóa quốc gia của chùa Âng Trà Vinh

Không chỉ dừng lại ở giá trị của một công trình kiến trúc tôn giáo cổ xưa, chùa Âng Trà Vinh còn là trái tim văn hóa, giáo dục và lễ hội của cộng đồng người Khmer vùng đồng bằng sông Cửu Long. Với những giá trị lịch sử và nghệ thuật đặc biệt xuất sắc, ngày 20 tháng 7 năm 1994, ngôi cổ tự đã chính thức được Bộ Văn hóa Thông tin xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia.

Tâm điểm sinh hoạt tín ngưỡng và lễ hội Khmer

Suốt chiều dài lịch sử, ngôi chùa là trung tâm giáo dục truyền thống nơi thanh thiếu niên Khmer xuất gia gieo duyên để rèn luyện đạo đức, học chữ Pali - Khmer và kinh điển Phật giáo tại khu nhà hội (Sala) cùng giảng đường.

Hằng năm, không gian cổ tự và khu vực hồ nước liền kề trở thành tâm điểm diễn ra các kỳ đại lễ truyền thống lớn nhất của đồng bào Khmer như lễ hội Ok Om Bok vào rằm tháng Mười âm lịch (di sản văn hóa phi vật thể quốc gia) và lễ hội Chôl Chnăm Thmây và lễ Sene Đôlta của đồng bào Khmer Trà Vinh. Trong những ngày hội lớn, dưới ánh trăng rằm soi bóng xuống mặt hồ phẳng lặng và mái chùa cong vút, âm thanh rộn rã của dàn nhạc Pin Peat thuộc nghệ thuật Hát sắc bùa Phú Lễ Ba Tri Bến Tre và nhạc lễ Ngũ âm Khmer Trà Vinh hòa quyện cùng điệu múa Rom Vong, múa Lâm Thôn uyển chuyển, gắn kết tình đoàn kết gắn bó keo sơn giữa ba dân tộc Kinh - Khmer - Hoa trên mảnh đất phương Nam.

Bảo tồn di tích kiến trúc giữa rừng cổ thụ

Sức sống trường tồn của quần thể di tích còn đến từ sự giao hòa giữa kiến trúc cổ và rừng cây sao, cây dầu hàng trăm năm tuổi tỏa bóng mát quanh năm, che chở cho các công trình gỗ khỏi sự khắc nghiệt của thời tiết.

Quanh sân chánh điện, hệ thống tháp cốt (Tháp Chây Đốt) chạm trổ hoa văn tinh mỹ là nơi lưu giữ tro cốt các bậc cao tăng tiền bối. Trên hành trình số hóa di sản bản địa, chuyên trang Vĩnh Long NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa nhằm tôn vinh giá trị kiến trúc và văn hóa lâu đời của vùng đất Cửu Long.

Hạng mục trong quần thểVị trí và cấu trúc tiêu biểuÝ nghĩa văn hóa và tâm linh
Ngôi chánh điện (Preah Vihear)Trung tâm nội tự, nền cao 2m, mái ngói tam cấpKhông gian thiêng liêng tôn thờ Phật Thích Ca và hành lễ của chư tăng
Cổng tam quan và hào nướcPhía Đông và bao quanh 4 mặt khuôn viên rộng 4haBiểu trưng cho đại dương vũ trụ và sự bảo hộ của các vị thần hộ pháp
Nhà hội (Sala) và Tăng xáKhu vực hai bên trục chính dưới tán rừng sao dầuNơi thuyết pháp, học chữ Khmer - Pali và sinh hoạt cộng đồng Phật tử
Quần thể Tháp cốt cổPhía trước và hai bên sân chánh điệnTưởng niệm công đức các bậc cao tăng tiền bối và thể hiện đạo lý hiếu nghĩa

Trải qua hơn một thiên niên kỷ kể từ dấu mốc khởi dựng năm 990, chùa Âng Trà Vinh vẫn sừng sững tỏa bóng nơi rừng cây cổ thụ như một biểu tượng bất diệt của trí tuệ, lòng từ bi và bản sắc kiến trúc Phật giáo Nam tông Khmer. Sự kết hợp hoàn mỹ giữa nghệ thuật điêu khắc thần thoại trên từng nếp mái, hệ thống bích họa cổ kính bên trong nội điện cùng không gian lễ hội cộng đồng sôi động đã khẳng định tầm vóc di sản văn hóa quốc gia vô giá của ngôi cổ tự trên bản đồ văn hiến Việt Nam.

Chia sẻ:
VC

NSSC Vĩnh Long

vinhlong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Vĩnh Long.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Vĩnh Long.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất