Lễ hội Ok Om Bok - Di sản văn hóa cúng trăng và đút cốm dẹp của đồng bào Khmer
NSSC Vĩnh LongĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Khởi nguồn từ tín ngưỡng nông nghiệp cổ xưa của cư dân vùng châu thổ sông Cửu Long, lễ hội Ok Om Bok (còn được biết đến với tên gọi lễ Cúng Trăng) là một trong ba đại lễ lớn nhất trong năm của đồng bào dân tộc Khmer Nam Bộ. Vào đêm rằm tháng Mười âm lịch, không gian quanh danh thắng Ao Bà Om và hệ thống chùa Phật giáo Nam tông Khmer lại bừng sáng ánh đèn hoa đăng, ngân vang tiếng chày giã cốm dẹp Om Bok cùng nhịp chèo đua ghe ngo trên sông Long Bình sôi động.
Cội nguồn tín ngưỡng nông nghiệp của lễ hội Ok Om Bok
Trong lịch pháp và chu kỳ canh tác cổ truyền của người Khmer vùng đồng bằng sông Cửu Long, thời điểm khép lại mùa mưa vào trung tuần tháng Mười âm lịch đánh dấu bước chuyển giao trọng đại của đất trời. Từ thực tiễn lao động gắn bó mật thiết với ruộng đồng, lễ hội Ok Om Bok đã ra đời như một nghi lễ tạ ơn vũ trụ trang nghiêm, phản ánh nhân sinh quan biết ơn nguồn cội sâu sắc.
Ý nghĩa tên gọi và tích thần Mặt Trăng
Xét theo ngữ nguyên tiếng Khmer, cụm từ "Ok Om Bok" mang nghĩa đen mộc mạc là "ăn cốm dẹp" hoặc "đút cốm dẹp" (trong đó "Ok" chỉ hành động ngửa mặt đón nhận thức ăn, còn "Om Bok" là món cốm dẹp làm từ hạt nếp non đầu mùa). Tên gọi ấy bắt nguồn trực tiếp từ hành động nghi lễ trung tâm diễn ra dưới ánh trăng tròn đêm rằm tháng Mười âm lịch, khi các vị cao niên dùng những nắm cốm dẹp Om Bok thơm thảo đút cho trẻ nhỏ kèm lời chúc phúc bình an, học hành sáng dạ.
Trong tâm thức dân gian của người Khmer, thần Mặt Trăng (Pra Chănh) được tôn kính là vị thần cai quản thời tiết, điều hòa mưa nắng và bảo hộ cho sự sinh trưởng của mùa màng. Truyền thuyết Phật giáo Nam tông còn gắn kết mặt trăng với tiền thân của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni trong kiếp sống làm thỏ trắng (Sasa Pandita), vị Bồ Tát nguyện hiến thân mình để cúng dường bậc đạo sĩ và được Đế Thích ghi khắc hình bóng lên cung trăng. Bởi sự giao thoa giữa tín ngưỡng nông nghiệp bản địa và giáo lý Phật giáo, mỗi khi mùa lúa chín vàng, người dân lại sửa soạn nông sản đầu mùa dâng lên thần Mặt Trăng, cầu mong mưa thuận gió hòa và vụ mùa năm sau bội thu.
Vị thế di sản trong chu kỳ lễ hội Khmer
Đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào Khmer vùng hạ lưu sông Cửu Long vận hành theo chu kỳ nghi lễ nông nghiệp – tôn giáo khép kín gồm ba cột mốc lớn. Nếu như lễ hội Chôl Chnăm Thmây và lễ Sene Đôlta của đồng bào Khmer Trà Vinh lần lượt mở đầu năm mới vào tháng Tư dương lịch để đón mùa mưa gieo hạt và tưởng nhớ công ơn tổ tiên vào cuối tháng Tám âm lịch, thì lễ hội Ok Om Bok vào giữa tháng Mười âm lịch chính là bản tổng kết mùa vụ trọn vẹn nhất.
Trải qua hàng trăm năm cộng cư gắn bó giữa ba dân tộc Kinh – Khmer – Hoa trên dải đất giữa sông Tiền và sông Hậu, lễ hội đã vươn lên thành ngày hội văn hóa chung của toàn vùng. Với những giá trị lịch sử, nhân văn và nghệ thuật trình diễn độc bản được bảo lưu qua nhiều thế hệ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ghi danh lễ hội Ok Om Bok của người Khmer tại Trà Vinh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
| Tiêu chí văn hóa | Nội dung đặc trưng của lễ hội Ok Om Bok | Ý nghĩa trong đời sống cộng đồng Khmer |
|---|---|---|
| Thời gian cử hành | Đêm 14 và ngày rằm tháng Mười âm lịch hằng năm | Đánh dấu thời điểm kết thúc mùa mưa, chuyển sang mùa khô và thu hoạch lúa mùa |
| Đối tượng suy tôn | Thần Mặt Trăng (Pra Chănh) và biểu tượng tiền thân Đức Phật | Tạ ơn thần linh điều hòa mưa nắng, phù hộ mùa màng tươi tốt và phum sóc bình yên |
| Không gian trọng tâm | Sân chùa Phật giáo Nam tông, danh thắng Ao Bà Om và sông Long Bình | Kết nối không gian tâm linh cửa chùa, hộ gia đình với sinh hoạt văn hóa cộng đồng |
| Lễ vật cốt lõi | Cốm dẹp Om Bok, chuối chín, khoai môn, sắn, dừa tươi, mía cây | Tôn vinh thành quả lao động nông nghiệp thuần khiết từ hạt nếp mới và hoa trái |
| Hoạt động tiêu biểu | Lễ Cúng Trăng, nghi thức đút cốm dẹp, đua ghe ngo, thả đèn nước | Thắt chặt tình đoàn kết Kinh – Khmer – Hoa và bảo tồn nghệ thuật truyền thống |
Không gian văn hóa Ao Bà Om trong lễ hội Ok Om Bok
Mặc dù nghi thức cúng trăng diễn ra rộng khắp tại sân nhà từng gia đình và khuôn viên của hơn một trăm bốn mươi ngôi chùa Phật giáo Nam tông Khmer trên địa bàn tỉnh, nhưng tâm điểm hội tụ rực rỡ nhất của lễ hội Ok Om Bok luôn nằm tại quần thể văn hóa lịch sử thuộc phường Nguyệt Hóa, thành phố Trà Vinh. Sự kết hợp giữa mặt hồ cổ kính, rừng cây sao dầu trăm tuổi và kiến trúc chùa tháp tạo nên không gian hành lễ đặc sắc.
Quần thể danh thắng Ao Bà Om và chùa Âng
Trục không gian trung tâm của đại lễ xoay quanh thắng cảnh Ao Bà Om Trà Vinh (còn gọi là Ao Vuông), công trình thủy lợi cổ xưa gắn với truyền thuyết thi đào ao giữ nước ngọt mùa khô dưới sự dẫn dắt tài trí của nàng Om. Mặt hồ phẳng lặng hình vuông có mỗi cạnh dài khoảng ba trăm mét, bao bọc bởi những gò cát tự nhiên cùng hàng trăm gốc cây sao, cây dầu cổ thụ có bộ rễ trồi lên kỳ vĩ. Vào đêm rằm tháng Mười, khi vầng trăng tròn soi bóng xuống mặt nước, khu vực quanh bờ ao biến thành không gian khoáng đạt để hàng vạn người dân cùng hướng về ánh trăng thiêng.
Nằm liền kề phía đông nam mặt hồ là ngôi cổ tự chùa Âng Trà Vinh khởi dựng từ thế kỷ X với kiến trúc mái cong ba nếp, các hàng cột gỗ quý chạm khắc chim thần Krud, tiên nữ Kaynơ và rắn thần Naga tinh xảo. Đối diện qua đường rợp bóng cây là Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer Trà Vinh, nơi lưu giữ hàng nghìn hiện vật quý về nông cụ, trang phục và nhạc cụ cổ truyền. Không gian này còn kết nối với chùa Hang Trà Vinh tại Châu Thành và chùa Cò Nodol Trà Cú Trà Vinh, tạo nên mạng lưới di sản Phật giáo Nam tông sống động.

Nghệ thuật quết cốm dẹp và dựng cổng lễ
Để chuẩn bị cho đêm chính hội của lễ hội Ok Om Bok, từ đầu tháng Mười âm lịch, các phum sóc đã nhộn nhịp gặt lúa nếp non để quết làm cốm dẹp Om Bok. Người dân chọn những bông lúa nếp vừa qua giai đoạn ngậm sữa, hạt chắc mẩy và giàu hương thơm. Sau khi tuốt hạt và rửa sạch, lúa nếp được rang đều trong nồi đất trên bếp lửa củi cho tới khi hạt chín dẻo, rồi trút ngay vào cối gỗ sâu lòng để hai người khỏe mạnh giã bằng chày gỗ dài. Khi sàng sạch vỏ trấu, hạt cốm dẹp mỏng dẹt được trộn cùng cơm dừa rám vỏ nạo sợi, đường cát và nước dừa tươi tạo nên thức quà lễ vật thanh khiết.
Song song với việc giã cốm, tại khoảng sân phía đông ngôi nhà hoặc sân chùa, các gia đình dựng cổng vòm cúng trăng mang tính biểu tượng vũ trụ quan Khmer. Cổng lễ tạo hình từ hai cây mía tươi nguyên ngọn cắm hai bên làm trụ cột tượng trưng cho sự sinh sôi, phần vòm cong kết bằng bẹ chuối và lá dừa tươi. Phía trên cổng treo mười hai lá trầu têm sẵn tượng trưng cho mười hai tháng trong năm và bảy bông hoa hoặc bảy trái cau đại diện cho bảy ngày trong tuần, còn trên bàn lễ bày biện mâm cốm dẹp Om Bok, chuối chín, khoai môn, củ từ, sắn luộc và dừa tươi.
Nghi thức cúng trăng và đút cốm dẹp tại lễ hội Ok Om Bok
Khi đêm rằm tháng Mười âm lịch buông xuống và ánh trăng rằm tỏa sáng khắp không gian danh thắng Ao Bà Om cũng như sân các ngôi chùa Nam tông, phần lễ chính thức của lễ hội Ok Om Bok bắt đầu được cử hành trang nghiêm. Từng nghi thức từ thắp nến dâng hương, tụng kinh chúc phúc cho tới đút cốm dẹp và thả đèn gió và đèn nước đều thấm đượm triết lý nhân văn.
Trình tự hành lễ Cúng Trăng đêm rằm tháng Mười
Đúng vào thời khắc mặt trăng lên cao và tròn đầy nhất, mọi thành viên trong gia đình và cộng đồng phum sóc trong trang phục truyền thống chỉnh tề cùng ngồi xếp bằng chắp tay trên chiếu hoa trải trước bàn lễ hướng về phía mặt trăng. Vị sư cả tại chùa hoặc bậc cao niên đức độ nhất trong dòng tộc (Ông Achar) thắp lên những nén nhang thơm và ngọn nến lung linh trên bàn cúng, mở đầu cho lễ Cúng Trăng cổ truyền.
Trong làn khói hương trầm mặc hòa quyện cùng tiếng tụng kinh Pali của chư tăng và thanh âm dàn nhạc ngũ âm, vị chủ lễ đọc lời khấn nguyện trang trọng dâng lên thần Mặt Trăng cùng các đấng thần linh. Lời khấn bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc của người nông dân đối với thần linh đã ban cho mưa thuận gió hòa suốt vụ mùa qua để cây lúa trổ bông chắc hạt; đồng thời dâng tiến những sản vật đầu mùa tinh khiết và cầu xin thần linh tiếp tục che chở cho phum sóc năm tới mùa màng bội thu, gia đình hòa thuận.
Nghi thức đút cốm dẹp và thả hoa đăng
Ngay sau khi nghi thức khấn nguyện hoàn tất, khoảnh khắc giàu cảm xúc nhất trong đêm hội chính là nghi thức đút cốm dẹp cho con cháu. Vị Achar hoặc ông bà bốc một nắm cốm dẹp Om Bok trộn dừa nạo thơm béo cùng chuối chín trên mâm lễ, gọi từng đứa trẻ tiến lại gần ngồi chắp tay dưới ánh trăng. Người lớn vừa đút nắm cốm vào miệng trẻ, vừa nhẹ nhàng vỗ lưng và hỏi những câu hỏi định hướng tương lai về ước nguyện học hành, lao động trong năm mới.
Theo quan niệm truyền thống của người Khmer, những lời ước nguyện hồn nhiên của trẻ thơ khi được nói ra ngay lúc thưởng thức hạt cốm mới dưới ánh trăng rằm sẽ được thần Mặt Trăng chứng giám và ban phước lành. Sau các em nhỏ, mọi người có mặt cùng chia nhau thưởng thức nắm cốm dẹp nghĩa tình, gắn kết nghĩa xóm tình làng rồi thực hiện tục thả đèn gió và đèn nước rực rỡ:
- Nghi thức dâng phẩm vật nông sản đầu mùa: Bày biện cốm dẹp, chuối, khoai, dừa tươi và mía cây dưới cổng vòm lá dừa để tri ân đất trời, mặt trăng đã nuôi dưỡng vạn vật.
- Nghi thức đút cốm dẹp và hỏi điều ước: Bậc trưởng thượng đút cốm dẹp cho trẻ nhỏ, giáo dục thế hệ trẻ lòng biết ơn hạt ngọc của đất và khích lệ ý chí vươn lên.
- Nghi thức thả đèn gió (Băng Kôl): Chế tác lồng đèn giấy mỏng khung tre dán kín để hơi nóng từ ngọn bấc tẩm dầu đưa đèn bay lên bầu trời đêm, gửi gắm ước vọng vươn cao.
- Nghi thức thả đèn nước (Lôi Prôtip): Chế tác bè hoa đăng bằng bẹ chuối tươi trang trí lá dừa, hoa sen, thắp nến rồi thả trôi trên mặt nước Ao Bà Om để cầu bình an.

Hội đua ghe ngo và diễn xướng dân gian tại lễ hội Ok Om Bok
Song hành cùng chiều sâu tâm linh của đêm cúng trăng, phần hội của lễ hội Ok Om Bok diễn ra tưng bừng suốt nhiều ngày với tâm điểm là giải đua ghe ngo truyền thống và các chương trình biểu diễn nghệ thuật dân gian đặc sắc. Sự kiện thu hút hàng chục nghìn người dân cùng du khách hội tụ về thành phố Trà Vinh để hòa mình vào không khí lễ hội rộn ràng.
Sức nóng giải đua ghe ngo sông Long Bình
Hoạt động thể thao cộng đồng hào hứng bậc nhất trong lễ hội chính là giải đua ghe ngo trên sông Long Bình chảy qua trung tâm thành phố Trà Vinh. Ghe ngo là loại thuyền độc mộc cổ truyền dài từ hai mươi hai đến hơn ba mươi mét, mũi và lái uốn cong, thân ghe sơn vẽ hoa văn kèm biểu tượng linh vật riêng của từng ngôi chùa như rồng Naga, chim thần Krud, sư tử hay voi trắng. Chiếc ghe ngo được xem là vật thiêng của phum sóc, bảo quản cẩn mật trong nhà mát tại chùa và chỉ làm lễ hạ thủy trang trọng trước mùa hội.
Vào ngày tranh tài trên đoạn sông Long Bình, hàng chục đội ghe ngo nam và nữ đại diện cho các huyện Cầu Kè, Trà Cú, Tiểu Cần, Châu Thành, Cầu Ngang, Càng Long bước vào những đợt đua tốc độ kịch tính ở cự ly tám trăm mét và một nghìn mét. Trên mỗi chiếc ghe, năm mươi đến sáu mươi tay bơi đồng loạt vung dầm khuấy nước băng băng về đích theo hiệu lệnh còi của người đứng mũi ghe, giữa tiếng reo hò cổ vũ vang dội hai bên bờ sông.
Giao lưu nhạc ngũ âm và ẩm thực bản địa
Không gian xung quanh danh thắng Ao Bà Om trong những ngày diễn ra lễ hội Ok Om Bok còn là sân khấu văn hóa mở tôn vinh các loại hình diễn xướng và thủ công truyền thống. Dưới bóng cây sao dầu cổ thụ, du khách được thưởng thức giai điệu trầm hùng của nghệ thuật Hát sắc bùa Phú Lễ Ba Tri Bến Tre và nhạc lễ Ngũ âm Khmer Trà Vinh do các dàn nhạc Pin Peat trình tấu, cùng những vở tuồng cổ thuộc nghệ thuật Hát bội Vĩnh Long và sân khấu Dù Kê Rô Băm của đồng bào Khmer Trà Vinh kết hợp mặt nạ chằn Yeak từ làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh.
Hành trình trẩy hội tháng Mười âm lịch cũng là dịp giới thiệu nét văn hóa ẩm thực giao thoa của vùng đất bên bờ sông Cổ Chiên. Bên cạnh món cốm dẹp dẻo thơm, văn hóa ẩm thực mùa lễ hội còn ghi dấu ấn qua hương vị của bún nước lèo Trà Vinh, những đòn bánh tét Trà Cuôn Trà Vinh ba màu lá bồ ngót hay thức quà quý dừa sáp Cầu Kè Trà Vinh. Sự hội tụ từ nghi lễ tâm linh, đua ghe ngo tới nghệ thuật diễn xướng đã làm nên sức sống bền bỉ của lễ hội Ok Om Bok. Nhằm gìn giữ di sản văn hóa phi vật thể này, hệ thống cổng thông tin Vĩnh Long NSSC không ngừng số hóa các tư liệu chuẩn xác, góp phần tôn vinh bản sắc đoàn kết của cộng đồng các dân tộc vùng đồng bằng sông Cửu Long.
NSSC Vĩnh Long
vinhlong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Vĩnh Long.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Vĩnh Long.
Bài liên quan
Lễ hội Nghinh Ông Bình Đại - Di sản tín ngưỡng cầu ngư trăm năm nơi cửa biển
Lễ hội Nghinh Ông Bình Đại là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tại xã Bình Thắng, Bến Tre. Khám phá nghi thức đoàn tàu ra khơi rước Ông Nam Hải và lễ Túc Yết.
Lễ hội Dừa Bến Tre - Không gian tôn vinh văn hóa xứ Dừa trên ba dải cù lao
Lễ hội Dừa Bến Tre là sự kiện văn hóa quy mô cấp quốc gia trên vùng đất ba dải cù lao. Khám phá không gian con đường dừa, hội thi đấu xảo và văn hóa xứ Dừa.
Bưởi Năm Roi Bình Minh - Tinh hoa trái ngọt trăm năm bên dòng sông Hậu
Bưởi Năm Roi Bình Minh nổi tiếng với dáng quả lê cân đối, tép vàng hanh ráo nước và vị ngọt thanh không hạt. Cùng khám phá di sản miệt vườn bên bờ sông Hậu.



