Chùa Hang Trà Vinh - Cổ tự cổng vòm đá và cái nôi điêu khắc gỗ Khmer độc đáo
NSSC Vĩnh LongĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Ẩn mình dưới tán rừng cây cổ thụ xanh rợp bóng tại vùng đất Châu Thành, chùa Hang Trà Vinh là một trong những danh lam cổ tự Phật giáo Nam tông Khmer độc đáo bậc nhất vùng đồng bằng sông Cửu Long. Không chỉ gây ấn tượng mạnh mẽ bởi chiếc cổng phụ ba vòm cuốn dày tựa hang đá tự nhiên, ngôi chùa có lịch sử từ thế kỷ XVII này còn nổi danh với xưởng điêu khắc gốc cây nghệ thuật và sân chim tự nhiên hàng ngàn cá thể.
Lịch sử hình thành hơn ba thế kỷ của chùa Hang Trà Vinh
Trải qua gần bốn thế kỷ gắn bó với đời sống tâm linh của cộng đồng cư dân bản địa, chùa Hang Trà Vinh mang trong mình những lớp trầm tích lịch sử sâu sắc về quá trình định cư ven sông và nghị lực bảo tồn di sản văn hóa Phật giáo Nam tông qua nhiều biến cố thời cuộc.
Nguồn gốc tên gọi Kompông Chrây bên bến sông xưa
Theo bia ký và sử liệu Phật giáo Nam tông tại địa phương, ngôi cổ tự được khởi dựng vào năm 1637 (thế kỷ XVII) với tên gọi chính thức bằng tiếng Khmer là Wat Kompông Chrây. Trong ngôn ngữ bản địa của đồng bào Khmer, từ Kompông mang ý nghĩa là bến nước hoặc bến đò ven sông, còn từ Chrây có nghĩa là cây đa cổ thụ. Danh xưng chùa Kompông Chrây bắt nguồn từ địa thế nguyên thủy thuở mới lập chùa, khi cổng chính của tự viện mở hướng về phía dòng sông Long Bình hiền hòa, nơi có một bến đò tấp nập ghe xuồng nằm ngay dưới bóng cây đa đại thụ rợp mát để Phật tử từ các phum sóc lân cận chèo thuyền sang lễ Phật.
Tên gọi dân gian quen thuộc ngày nay xuất phát từ kiến trúc đặc biệt của chiếc cổng phụ nằm ở phía Tây hướng ra trục đường giao thông chính. Do cổng được xây dựng với kết cấu tường gạch dày đặc và ba lối đi vòm cuốn sâu thẳm nhìn tựa như những hang động trong lòng núi đá, cư dân các dân tộc Kinh, Khmer, Hoa trong vùng đã trìu mến gọi ngôi cổ tự bằng cái tên chùa Hang. Trải qua hơn ba trăm tám mươi năm tồn tại kể từ ngày đặt viên đá đầu tiên, ngôi chùa đã truyền thừa qua 23 đời sư cả trụ trì, trở thành điểm tựa tinh thần vững chắc của đồng bào vùng hạ lưu sông Cổ Chiên.
Biến cố lịch sử và công cuộc phục dựng chùa
Trong suốt chiều dài lịch sử cận đại, ngôi cổ tự không chỉ là chốn tu hành thanh tịnh mà còn chứng kiến những năm tháng lịch sử đầy cam go của mảnh đất Trà Vinh. Vào năm 1968, giữa bối cảnh chiến tranh ác liệt, khuôn viên chùa chịu sự tàn phá nặng nề của bom đạn khiến ngôi chánh điện cổ kính cùng nhiều hạng mục kiến trúc gỗ quý bị sập đổ gần như hoàn toàn, đàn chim muông trú ngụ trong rừng cây cũng phải bay đi lánh nạn.
| Mốc thời gian | Sự kiện lịch sử và kiến tạo tiêu biểu | Dấu ấn di sản tại chùa Kompông Chrây |
|---|---|---|
| Năm 1637 | Khởi dựng chùa Kompông Chrây bên bến sông | Định hình trung tâm Phật giáo Nam tông cổ vùng Châu Thành |
| Năm 1968 | Chánh điện cổ và rừng cây bị chiến tranh tàn phá | Giữ vững mạch nguồn tín ngưỡng trong lòng cộng đồng Phật tử |
| Năm 1977 | Hòa thượng Thạch Suông trở về trụ trì đời thứ 23 | Khởi xướng đại trùng tu tự viện và phục hồi hệ sinh thái rừng |
| Thập niên 1990 - nay | Thành lập xưởng mộc điêu khắc gốc cây cổ thụ | Hình thành không gian truyền nghề điêu khắc gỗ Khmer độc bản |
Sau ngày đất nước hòa bình thống nhất, vào năm 1977, Hòa thượng Thạch Suông (vị sư cả trụ trì đời thứ 23) đã trở về tiếp quản tự viện trên nền đất hoang tàn. Bằng uy tín đạo hạnh và tâm huyết gìn giữ di sản tổ tiên, Hòa thượng đã vận động chư tăng cùng đồng bào Phật tử gần xa chung tay góp sức mở cuộc đại trùng tu kéo dài nhiều thập kỷ. Ngôi chánh điện mới được dựng lại bề thế trên nền cũ, rừng cây sao dầu được trồng dặm và bảo vệ nghiêm ngặt, đưa cảnh quan cổ tự hồi sinh rực rỡ hơn xưa.
Kiến trúc cổng vòm và không gian của chùa Hang Trà Vinh
Tọa lạc trong khuôn viên rộng hơn 7 hecta rợp bóng cây rừng, tổng thể kiến trúc của chùa Hang Trà Vinh thể hiện sự giao thoa độc đáo giữa nghệ thuật xây dựng vòm cuốn cổ điển và cấu trúc không gian chuẩn mực của ngôi chùa Phật giáo Nam tông vùng Tây Nam Bộ.
Cổng phụ ba vòm cuốn tựa hang động đá sâu
Điểm nhấn kiến trúc làm nên danh tiếng khác biệt của ngôi chùa chính là cổng vòm hang động nằm ở phía Tây khuôn viên. Nếu như phần lớn các ngôi chùa Khmer tại Nam Bộ đều thiết kế cổng tam quan theo lối kiến trúc mở với các hàng cột thanh mảnh và mái tháp vươn cao, thì cổng chùa Hang lại được kiến tạo như một pháo đài thành quách cổ kính với bức tường gạch đặc dày tới gần 12 mét.
Lối đi xuyên qua khối tường thành đồ sộ này được chia thành ba vòm cuốn hình bán nguyệt chạy song song, bao gồm một vòm hang chính rộng lớn ở trung tâm và hai vòm hang nhỏ cân xứng ở hai bên. Toàn bộ kết cấu vòm được ghép từ những viên gạch thẻ nung già gắn kết bằng hỗn hợp vôi, mật mía và nhựa cây ô dước truyền thống tạo nên độ bền vững thách thức thời gian. Trên đỉnh vòm cổng chính vươn lên ngọn tháp Búp sen (Stupa) uy nghiêm, trong khi mặt tường được đắp nổi tên chùa bằng hai thứ chữ Khmer và chữ Quốc ngữ. Khi bước chân qua đường hầm vòm cổng dài hơn chục mét, sự chuyển tiếp ánh sáng từ nắng gắt bên ngoài sang bóng râm mát lạnh bên trong mang lại cảm giác tĩnh tại như đang bước qua cánh cửa ranh giới đi vào cõi thiền môn thanh tịnh.
Ngôi chánh điện uy nghiêm giữa rừng cây cổ thụ
Đi hết con đường lát gạch rợp bóng cây cổ thụ dẫn từ cổng vòm vào trung tâm nội tự, ngôi chánh điện (Preah Vihear) hiện ra lộng lẫy trên một nền cao hơn 3 mét. Để lên đến hành lang chánh điện, người chiêm bái bước qua các dãy bậc cấp có lan can chạm hình rắn thần Naga uốn lượn uy dũng.

Kiến trúc mái chánh điện được thiết kế theo lối đa tầng chồng diêm, lợp ngói màu rực rỡ với các đầu đao cong vút hình đuôi rồng và ngọn tháp nhọn vươn cao ở chính giữa đỉnh mái. Bao quanh bốn phía ngôi chánh điện là hệ thống hàng cột tròn vững chãi, trên mỗi đầu cột đều gắn phù điêu chim thần Krud và tiên nữ Keyno dang rộng đôi tay nâng đỡ diềm mái. Phía ngoài hàng rào bao quanh nền chánh điện là hàng trụ cột sơn đỏ thếp vàng, trên đỉnh mỗi trụ đặt tượng chim thần Hamsa (thiên nga thiêng) hướng nhìn về ngôi Tam bảo. Bên trong nội điện bài trí tôn nghiêm pho tượng Phật Thích Ca Mâu Ni kích thước lớn ngự trên tòa sen nhiều tầng, xung quanh là các bức bích họa tường thuật lại cuộc đời hành đạo của Đức Phật từ thuở đản sanh đến ngày nhập Niết bàn.
Khu tháp cốt và quần thể nhà sàn truyền thống
Xung quanh ngôi chánh điện là hệ thống các công trình kiến trúc phụ trợ phục vụ đời sống tu học, hành lễ và sinh hoạt văn hóa của chư tăng cùng cộng đồng Phật tử:
- Quần thể nhà sàn truyền thống Roong Đơl: Được dựng hoàn toàn bằng gỗ quý bản địa trên những hàng chân cột cao ráo, mái lợp ngói vảy cá cổ kính, là nơi hội họp, thuyết pháp và tiếp đón khách thập phương trong các dịp lễ lớn.
- Hệ thống Tăng xá và Giảng đường: Khu nhà ở và học tập của các vị sư sãi được bố trí hài hòa dưới những tán cây sao cổ thụ, giữ gìn nếp sống thiền môn giản dị, ngăn nắp theo giới luật Nam tông.
- Khu vực Tháp cốt (Chây Đốt): Gồm hàng chục ngôi tháp lớn nhỏ chạm trổ hoa văn Angkor tỉ mỉ, nơi an trí xá lợi của các vị sư cả tiền nhiệm và tro cốt của đồng bào Phật tử gửi gắm nơi cửa Phật.
- Cột cờ lễ hội và Miếu thờ Neak Tà: Biểu trưng cho sự dung hợp hài hòa giữa giáo lý Phật giáo nguyên thủy và tín ngưỡng dân gian thờ thần bảo hộ phum sóc của người Khmer Nam Bộ.
Mỗi hạng mục công trình trong khuôn viên nhà sàn truyền thống Roong Đơl và khu nội tự đều được kết nối với nhau bằng những lối đi rợp bóng mát, tạo nên một tổng thể kiến trúc mở hòa nhập hoàn toàn vào cảnh quan rừng tự nhiên.
Nghệ thuật điêu khắc gốc cây độc bản tại chùa Hang Trà Vinh
Nhắc đến chùa Hang Trà Vinh, giới nghiên cứu văn hóa và nghệ thuật dân gian luôn dành sự trân trọng đặc biệt cho không gian chế tác mộc mỹ nghệ nằm ngay dưới hiên chùa — nơi khai sinh và bảo tồn nghề điêu khắc gỗ truyền thống của người Khmer tại chùa Hang Trà Vinh.
Tâm huyết khôi phục nghề mộc của Hòa thượng Thạch Suông
Cơ duyên hình thành xưởng điêu khắc gỗ gốc cây bắt nguồn từ tầm nhìn văn hóa sâu sắc của cố Hòa thượng Thạch Suông vào cuối thập niên 1980 và đầu thập niên 1990. Trong quá trình cải tạo mặt bằng khuôn viên chùa sau chiến tranh cũng như chứng kiến nhiều gốc rễ cây sao, cây dầu, cây viết cổ thụ hàng trăm năm tuổi bị bật gốc do bão lụt hoặc mục bỏ lãng phí trong dân gian, vị sư cả trụ trì đã trăn trở tìm cách đánh thức vẻ đẹp tiềm ẩn trong từng thớ gỗ nguyên sinh.
Hòa thượng đã trực tiếp mời các bậc nghệ nhân điêu khắc mộc lão luyện của đồng bào Khmer về chùa mở lớp truyền nghề cho các vị chư tăng trẻ và thanh niên địa phương có năng khiếu hội họa, tạo hình. Từ những buổi học đục đẽo ban đầu nhằm phục chế các bức phù điêu, hoa văn trang trí cho ngôi chánh điện và nhà Sala, xưởng mộc nơi cửa thiền đã từng bước phát triển thành một trung tâm sáng tác điêu khắc gỗ nghệ thuật danh tiếng khắp vùng đồng bằng sông Cửu Long.
Kỹ nghệ thổi hồn vào rễ cây sao dầu cổ
Điểm độc đáo làm nên thương hiệu nghệ thuật của xưởng điêu khắc tại chùa là các nghệ nhân không sử dụng những khối gỗ xẻ vuông vức công nghiệp, mà chuyên chế tác trên những bộ gốc rễ cây cổ thụ có hình thù kỳ dị, uốn lượn tự nhiên theo thế đất. Trước mỗi gốc rễ cây sao, cây dầu nặng từ vài tạ đến hàng chục tấn, người nghệ nhân áo cà sa dành nhiều ngày quan sát tỉ mỉ từng mắt gỗ, đường vân và nhánh rễ để phác thảo ý tưởng sao cho giữ lại tối đa dáng vẻ nguyên sơ của tạo hóa.

Dưới tiếng đục, tiếng chạm vang lên đều đặn giữa không gian tĩnh mịch của rừng chùa, những gốc cây khô cằn vô tri dần biến hóa thành hàng trăm tác phẩm điêu khắc sống động mang đậm tâm hồn văn hóa phương Nam:
- Hệ tượng linh vật thần thoại Khmer: Tượng đại bàng thần Garuda tung cánh, rắn thần Naga bảy đầu, sư tử Reahu, tiên nữ Keyno và mặt chằn Yeak uy nghiêm với từng đường nét vảy rồng, lông vũ chạm lọng sắc sảo.
- Tác phẩm tứ linh và muông thú tự nhiên: Những bộ gốc cây lớn được chạm trổ thành đại cảnh Long - Lân - Quy - Phượng, đàn chim cò đậu trên cành trúc, bầy cá chép vượt vũ môn hay mười hai con giáp quây quần sinh động.
- Tượng Phật giáo và triết lý nhân sinh: Tượng Đức Phật Thích Ca tọa thiền dưới gốc Bồ Đề, tượng Phật Di Lặc hoan hỷ hay các bức phù điêu khắc họa sinh hoạt lao động bình dị của người nông dân miền Tây.
Nhiều tác phẩm điêu khắc gỗ xuất sắc ra đời từ xưởng mộc của chùa hiện đang được trưng bày trang trọng tại Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer Trà Vinh, minh chứng cho bàn tay tài hoa và sức sáng tạo bền bỉ của các thế hệ chư tăng cùng nghệ nhân bản địa.
Hệ sinh thái rừng xanh và giá trị của chùa Hang Trà Vinh
Bên cạnh giá trị kiến trúc cổ kính và nghệ thuật điêu khắc gỗ độc bản, chùa Hang Trà Vinh còn được ví như một lá phổi sinh thái xanh mát và là trung tâm bảo tồn đa dạng sinh học tự nhiên giữa lòng vùng đất Châu Thành.
Sân chim tự nhiên trú ngụ dưới tán rừng già
Bao phủ hơn phân nửa diện tích 7 hecta của khuôn viên chùa là rừng cây sao dầu cổ thụ cùng hệ thống tre gai, trúc và cây ăn trái bản địa đan xen dày đặc. Nhờ quy định nghiêm ngặt của nhà chùa trong việc bảo vệ cây xanh và tuyệt đối cấm săn bắt động vật hoang dã dưới mọi hình thức, khu rừng nội tự từ lâu đã trở thành vùng đất lành thu hút hàng vạn cá thể chim trời tìm về làm tổ.
Cũng giống như cảnh quan sinh thái đặc trưng tại chùa Cò Nodol Trà Cú Trà Vinh, không gian sân chim tự nhiên tại chùa Hang là nơi hội tụ của nhiều loài cò trắng, cò ngà, cò quắm, vạc, diệc xám và cồng cộc. Mỗi buổi chiều tà khi ánh hoàng hôn buông xuống trên đỉnh tháp chánh điện, từng đàn chim hàng ngàn con từ khắp các cánh đồng lúa và bãi bồi ven sông Cổ Chiên lại nối đuôi nhau bay rợp trời trở về đậu trắng xóa trên các ngọn cây sao cao vút, tạo nên bản giao hưởng thiên nhiên thanh bình và sống động nơi cửa Phật.
| Thành tố di sản tại chùa Hang | Đặc điểm cấu trúc và sinh thái | Giá trị văn hóa và bảo tồn |
|---|---|---|
| Cổng phụ ba vòm cuốn | Tường gạch cổ dày gần 12m, tạo hình 3 đường hầm vòm | Biểu tượng kiến trúc độc bản định danh tên gọi chùa Hang |
| Rừng cổ thụ và Sân chim | Khuôn viên hơn 7ha cây sao, cây dầu và hàng vạn cá thể chim | Bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên gắn với triết lý từ bi hộ sinh |
| Xưởng điêu khắc gốc cây | Chế tác thủ công trên rễ cây cổ thụ bởi chư tăng và nghệ nhân | Lưu giữ tinh hoa nghề mộc mỹ nghệ truyền thống Khmer Nam Bộ |
| Không gian lễ hội Phật giáo | Nơi tổ chức Chôl Chnăm Thmây, Sene Đôlta và Ok Om Bok | Gắn kết cộng đồng và trao truyền di sản văn hóa phi vật thể |
Điểm tựa tâm linh và bảo tồn văn hóa Khmer
Trong đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào vùng hạ lưu sông Tiền và sông Hậu, ngôi chùa là trung tâm tổ chức trang trọng các kỳ lễ hội truyền thống quanh năm như lễ hội Chôl Chnăm Thmây và lễ Sene Đôlta của đồng bào Khmer Trà Vinh cũng như đại lễ cúng trăng lễ hội Ok Om Bok. Vào những ngày lễ hội, tiếng nhạc lễ rộn ràng của nghệ thuật Hát sắc bùa Phú Lễ Ba Tri Bến Tre và nhạc lễ Ngũ âm Khmer Trà Vinh vang vọng khắp khuôn viên rừng sao, hòa cùng dòng người thành kính dâng lễ vật và thưởng thức nét văn hóa ẩm thực bản địa trứ danh vùng ven đô như bánh canh Bến Có.
Nhằm lưu giữ và giới thiệu rộng rãi những giá trị di sản đặc sắc của địa phương, chuyên trang Vĩnh Long NSSC đóng vai trò là cầu nối thông tin bách khoa giúp độc giả tìm hiểu sâu sắc hệ thống danh thắng, cổ tự và làng nghề truyền thống trên toàn tỉnh.
Hơn ba thế kỷ hiện diện bên dòng sông cổ, chùa Hang Trà Vinh là minh chứng tuyệt đẹp cho sự hòa quyện viên mãn giữa kiến trúc tôn giáo cổ truyền, bàn tay nghệ thuật tài hoa của con người và hơi thở thuần khiết của thiên nhiên hoang dã. Từ cổng vòm hang đá rêu phong, ngôi chánh điện uy nghiêm cho đến tiếng đục chạm gỗ trầm mặc dưới tán rừng chim trú ngụ, tất cả đã dệt nên một bức tranh di sản văn hóa Khmer sống động và trường tồn cùng năm tháng.
NSSC Vĩnh Long
vinhlong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Vĩnh Long.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Vĩnh Long.
Bài liên quan
Khu tưởng niệm Phạm Hùng Vĩnh Long - Di sản lịch sử tôn vinh người chiến sĩ cộng sản kiên trung
Khu tưởng niệm Phạm Hùng Vĩnh Long tại xã Long Phước là di tích quốc gia lưu giữ cuộc đời cách mạng kiên cường của cố Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Phạm Hùng.
Khu tưởng niệm Võ Văn Kiệt Vĩnh Long - Không gian di sản Vườn nhà Ông Sáu Dân bên dòng Vũng Liêm
Khu tưởng niệm Võ Văn Kiệt Vĩnh Long tại thị trấn Vũng Liêm là di tích quốc gia lưu giữ trọn vẹn cuộc đời, sự nghiệp và cốt cách bình dị của Bác Sáu Dân.
Biển Ba Động - Vẻ đẹp nguyên sơ của dải cát phù sa và cánh đồng điện gió miền Tây
Biển Ba Động thuộc xã Trường Long Hòa nổi bật với bãi cát thoải dài hơn 10km giữa hai cửa sông Mekong, rừng phi lao cổ thụ và cánh đồng điện gió ngoài khơi.



