Bỏ qua đến nội dung

Cồn Phụng Bến Tre - Ốc đảo xanh tứ linh và dấu ấn kiến trúc Đạo Dừa trên sông Tiền

Nằm nổi bật giữa dòng sông Tiền mênh mông thuộc xã Tân Thạch, huyện Châu Thành, cồn Phụng Bến Tre là mảnh ghép độc đáo trong cụm tứ linh cù lao Long, Lân, Quy, Phụng của vùng châu thổ Cửu Long. Ốc đảo phù sa này quyến rũ du khách bởi quần thể kiến trúc Đạo Dừa khảm sành sứ kỳ thú và không gian sinh thái miệt vườn xứ Dừa xanh mát.

NSSC Vĩnh LongĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh bến nước sinh thái và không gian xanh tại cồn Phụng Bến Tre trên sông Tiền

Từ dưới chân cầu Rạch Miễu phóng tầm mắt về phía hạ lưu dòng Mỹ Tho đại giang, du khách sẽ thấy dải đất xanh rì của cồn Phụng Bến Tre vươn mình đón gió sông lồng lộng. Mang tên gọi cổ xưa là cù lao Tân Vinh, vùng đất rộng hơn năm mươi héc-ta này lưu giữ những công trình sân chín rồng và tháp Hòa Bình gắn liền với giai thoại ông Đạo Dừa Nguyễn Thành Nam.

Vị trí địa lý và lịch sử bồi tụ cồn Phụng Bến Tre

Trong bức tranh địa mạo vùng hạ lưu sông Mê Kông trước khi đổ ra cửa Đại và cửa Tiểu, cồn Phụng Bến Tre giữ một vị thế cảnh quan vô cùng đặc biệt. Nằm giữa dòng sông Tiền rộng lớn chia ranh giới tự nhiên giữa tỉnh Tiền Giang và tỉnh Bến Tre (nay nằm trong không gian văn hóa kinh tế liên kết vùng Vĩnh Long – Bến Tre – Trà Vinh và Đồng Tháp), dải đất cù lao này là minh chứng sống động cho quy luật bồi tụ phù sa kỳ diệu của thiên nhiên châu thổ.

Mảnh ghép tứ linh Long Lân Quy Phụng trên sông Tiền

Khi dòng sông Tiền chảy qua đoạn giữa thành phố Mỹ Tho và huyện Châu Thành của xứ Dừa, dòng chảy uốn lượn mở rộng hàng cây số và bồi đắp nên bốn cù lao xanh tươi nằm liền kề nhau, được nhân dân miền Tây trìu mến đặt tên theo bộ tứ linh Long Lân Quy Phụng tượng trưng cho sự cát tường, thịnh vượng. Trong cụm bốn cù lao ấy, cồn Long và cồn Lân (tức cù lao Thới Sơn) thuộc địa phận bờ bắc tỉnh Tiền Giang (không gian vùng Đồng Tháp), trong khi cồn Quy và cồn Phụng Bến Tre thuộc địa phận xã Tân Thạch và xã Quới Sơn, huyện Châu Thành ở phía bờ nam.

Vị trí của cồn Phụng Bến Tre nằm ngay gần nhịp cầu dây văng Rạch Miễu bắc qua sông Tiền, đóng vai trò như cánh cửa ngõ đường thủy và đường bộ đón luồng gió mát lành từ biển Đông thổi ngược vào đất liền. Sự hiện diện song hành của cụm tứ linh Long Lân Quy Phụng giữa lòng đại giang không chỉ điều hòa dòng chảy, giảm thiểu sức tàn phá của sóng gió mùa mưa bão mà còn kiến tạo nên một quần thể sinh thái miệt vườn nước ngọt đặc sắc bậc nhất vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Quá trình phù sa mở rộng diện tích cù lao Tân Vinh

Theo các tài liệu địa chí địa phương, thuở mới nhô lên giữa lòng sông Tiền vào khoảng những năm 1930 của thế kỷ hai mươi, cồn Phụng Bến Tre vốn chỉ là một bãi bồi nhỏ hẹp thuộc địa phận ấp Tân Vinh, xã Tân Thạch nên được cư dân bản địa gọi là cù lao Tân Vinh. Vào thời điểm sơ khai ấy, diện tích toàn bộ dải đất nổi chỉ vỏn vẹn khoảng hai mươi tám héc-ta, bề mặt chủ yếu là đất bùn non ngập nước theo chu kỳ thủy triều lên xuống mỗi ngày và được bao phủ bởi thảm thực vật tiên phong gồm cây bần chua, dừa nước, ô rô và cóc kèn.

Tuy nhiên, nhờ vị trí nằm đúng khúc quanh lắng đọng phù sa của dòng sông Tiền, hệ thống rễ chùm dày đặc của rừng bần ven mép nước đã giữ lại hàng triệu mét khối bùn đất màu mỡ từ thượng nguồn đổ về sau mỗi mùa nước nổi. Trải qua gần một thế kỷ bồi tụ tự nhiên kết hợp với công sức đắp đê bao, đào mương lên liếp của người dân cù lao Tân Vinh, diện tích của cồn Phụng Bến Tre hiện nay đã mở rộng lên trên năm mươi héc-ta với cao trình mặt đất ổn định, đất thịt giàu dinh dưỡng và nguồn nước ngọt mát lành quanh năm.

Nguồn gốc tên gọi gắn với chùa Nam Quốc Phật

Nếu tên gọi cù lao Tân Vinh phản ánh địa danh hành chính gốc thuộc xã Tân Thạch thì danh xưng cồn Phụng Bến Tre lại ra đời từ một giai thoại lịch sử văn hóa gắn liền với quá trình xây dựng chùa Nam Quốc Phật vào đầu thập niên 1950. Khi ấy, ông Nguyễn Thành Nam cùng những người thợ thủ công đặt chân lên dải cù lao giữa sông Tiền để phát hoang và khởi dựng ngôi chùa nhỏ mang tên chùa Nam Quốc Phật làm nơi tu hành.

Trong quá trình đào đất đắp nền móng và khơi thông mương rạch trên cù lao Tân Vinh, những người thợ xây dựng đã tình cờ phát hiện dưới lớp phù sa một chiếc chén cổ bằng gốm sứ có khắc họa hình chim phụng (chim phượng hoàng) với đường nét hoa văn vô cùng tinh xảo. Cho rằng đây là điềm lành của đất trời phương Nam hội tụ linh khí trên dải đất nổi giữa sông, các bậc cao niên và thợ thuyền đã gọi vùng đất này là cồn Phụng; danh xưng cồn Phụng Bến Tre từ đó lan truyền rộng rãi và chính thức ghép cùng ba cù lao lân cận thành bộ tứ linh Long Lân Quy Phụng vang danh khắp lục tỉnh.

Hạng mục khảo cứuThông tin địa lý và lịch sử tại cồn Phụng Bến TreGiá trị kiến trúc và sinh thái tiêu biểu
Vị trí địa lýNằm giữa dòng sông Tiền, thuộc ấp Tân Vinh, xã Tân Thạch, huyện Châu ThànhMảnh ghép trong cụm tứ linh Long Lân Quy Phụng ngay cạnh cầu Rạch Miễu
Tên gọi lịch sửTên hành chính gốc là cù lao Tân Vinh; tên cồn Phụng xuất hiện khi dựng chùa Nam Quốc PhậtGắn với giai thoại tìm thấy chén cổ khắc hình chim phụng trong lòng đất phù sa
Quy mô bồi tụKhởi đầu khoảng 28 ha (thập niên 1930), hiện mở rộng trên 50 ha nhờ phù sa bồi đắpHệ sinh thái miệt vườn nước ngọt trù phú giữa bốn bề sông nước mênh mông
Quần thể kiến trúcKhu di tích Đạo Dừa rộng khoảng 1.500 m² gồm sân chín rồng, tháp Hòa Bình, đỉnh lớnNghệ thuật khảm mảnh sành sứ, gốm cổ đắp nổi hình rồng phượng độc đáo
Làng nghề bản địaKhông gian chế tác kẹo dừa Bến Tre và làng nghề mỹ nghệ dừa Bến TreTôn vinh cây dừa và văn hóa sinh thái miệt vườn xứ Dừa truyền thống

Kiến trúc khu di tích Đạo Dừa tại cồn Phụng Bến Tre

Điểm nhấn văn hóa lịch sử độc đáo nhất thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu văn hóa dân gian khi tìm hiểu về cồn Phụng Bến Tre chính là khu di tích Đạo Dừa — một quần thể kiến trúc tôn giáo dân gian rộng khoảng một nghìn năm trăm mét vuông vẫn còn được bảo tồn khá nguyên vẹn trên cù lao.

Cuộc đời ông Đạo Dừa Nguyễn Thành Nam tại xứ Dừa

Lịch sử hình thành khu di tích Đạo Dừa trên cồn Phụng Bến Tre gắn liền với cuộc đời đầy những giai thoại kỳ lạ của ông Đạo Dừa Nguyễn Thành Nam (sinh năm 1909, mất năm 1990). Ông sinh ra trong một gia đình điền chủ khá giả tại xã Phước Thạnh, huyện Châu Thành, tỉnh Bến Tre; năm 1928 ông sang Pháp du học tại thành phố Rouen và tốt nghiệp bằng kỹ sư hóa học năm 1935. Sau khi trở về quê hương Việt Nam lập gia đình và làm việc một thời gian, đến năm 1945 ông quyết định từ bỏ cuộc sống giàu sang để tìm đến núi Tà Lơn (Thất Sơn, Châu Đốc) tu hành theo lối khổ hạnh, tĩnh tọa trên bệ đá suốt ngày đêm.

Đến đầu những năm 1950 và chính thức vào năm 1963, ông trở về cù lao Tân Vinh dựng chùa Nam Quốc Phật và sáng lập một giáo phái dân gian riêng gọi là Đạo Dừa (hay Hòa đồng Tôn giáo). Sở dĩ nhân dân gọi ông là ông Đạo Dừa Nguyễn Thành Nam bởi trong suốt hàng chục năm tu hành trên cồn Phụng Bến Tre, ông chỉ ăn hoa quả tự nhiên mà chủ yếu là cơm dừa và uống nước dừa Xiêm xanh Bến Tre, mỗi năm chỉ tắm một lần vào dịp lễ Phật Đản. Giáo lý của ông mang màu sắc dung hợp giữa Phật giáo, Kitô giáo và tín ngưỡng dân gian Nam Bộ, khuyên con người sống hiền lương, tôn trọng thiên nhiên và đặc biệt là khát vọng chấm dứt chiến tranh, cầu mong hòa bình, thống nhất cho đất nước Việt Nam giữa những năm tháng chiến cuộc ác liệt.

Toàn cảnh bến nước sinh thái và không gian xanh tại cồn Phụng Bến Tre
Toàn cảnh bến nước sinh thái và không gian xanh tại cồn Phụng Bến Tre

Nghệ thuật khảm gốm sứ tại sân chín rồng cổ kính

Bước chân vào khuôn viên rộng một nghìn năm trăm mét vuông của khu di tích Đạo Dừa tại cồn Phụng Bến Tre, công trình đầu tiên gây ấn tượng mạnh mẽ về mặt thị giác là khoảng sân chín rồng (Cửu Đỉnh) rộng lớn nằm ngay phía trước khu hành lễ. Trên mặt sân lát gạch thoáng đãng vươn lên chín cây cột trụ tròn cao lớn, mỗi cây cột đều được các nghệ nhân dân gian đắp nổi hình một con rồng uốn lượn uyển chuyển từ chân cột lên tận đỉnh đầu cột, tượng trưng cho chín nhánh sông Cửu Long (Chín Rồng) cùng hội tụ đổ ra biển lớn nuôi sống cư dân đồng bằng Nam Bộ.

Điểm đặc sắc nhất về mặt kỹ thuật tạo hình tại sân chín rồng cũng như toàn bộ khu di tích Đạo Dừa là nghệ thuật khảm sành sứ thủ công truyền thống. Toàn bộ lớp vảy rồng, bờm rồng, râu rồng và các họa tiết mây lửa, hoa sen, bát bửu trên thân cột đều được ghép tỉ mỉ từ hàng vạn mảnh vỡ của chén, đĩa, bình trà, tô sứ men lam và gốm nhiều màu sắc. Dưới ánh nắng vàng rực rỡ của miền nhiệt đới ven sông Tiền, hàng vạn mảnh gốm sứ khảm trên chín thân rồng phản chiếu ánh sáng lấp lánh suốt hơn nửa thế kỷ mà không hề phai màu, thể hiện bàn tay khéo léo và óc sáng tạo dân gian độc đáo của những người thợ xứ Dừa xưa.

Kiến trúc khảm gốm sứ tại khu di tích Đạo Dừa trên cồn Phụng Bến Tre
Kiến trúc khảm gốm sứ tại khu di tích Đạo Dừa trên cồn Phụng Bến Tre

Cấu trúc tháp Hòa Bình và bản đồ đất nước thu nhỏ

Nằm liền kề với sân chín rồng trong khu di tích Đạo Dừa trên cồn Phụng Bến Tre là tòa tháp Hòa Bình (còn được gọi là Cửu Trùng Đài), nơi ông Đạo Dừa Nguyễn Thành Nam từng ngồi tĩnh tọa dưới nắng mưa và thuyết giảng về hòa bình, đạo lý làm người. Tòa tháp được xây dựng bằng bê tông cốt thép kết hợp khảm mảnh sành sứ nhiều tầng vươn cao lên bầu trời, có cầu thang xoắn ốc dẫn lên đài cao phía trên nhìn thẳng ra dòng sông Tiền lộng gió.

Đặc biệt, ngay trong khu vực trung tâm hành đạo của tháp Hòa Bình, ông Nguyễn Thành Nam đã cho kiến thiết mô hình bản đồ đất nước Việt Nam thu nhỏ trải dài từ ải Nam Quan (Lạng Sơn) đến mũi Cà Mau, bên trên thiết kế chiếc cầu Hiền Lương bắc qua dòng sông Bến Hải nối liền hai miền Nam – Bắc cùng hai tòa tháp biểu trưng cho thủ đô Hà Nội và Sài Gòn. Bên cạnh đó, khuôn viên di tích còn lưu giữ chiếc đỉnh lớn đúc bằng xi măng cốt sắt nặng hàng tấn khảm sành sứ tinh xảo, cổng chào tam quan chạm rồng phượng và mô hình con tàu vũ trụ Apollo bằng bê tông — những dấu tích kiến trúc phản ánh tư duy khác lạ nhưng thấm đượm ước vọng hòa hợp dân tộc của một nhân vật lịch sử vùng sông nước.

Hệ sinh thái nông nghiệp và làng nghề cồn Phụng Bến Tre

Bên cạnh những giai thoại lịch sử của khu di tích Đạo Dừa, cồn Phụng Bến Tre còn là một không gian văn hóa sinh thái tiêu biểu của vùng đất Chín Rồng, nơi bảo tồn trọn vẹn hệ thực vật miệt vườn xanh mát và những nghề thủ công truyền thống gắn liền với cây dừa.

Không gian vườn dừa xanh mát và rạch nhỏ cù lao

Rời khu vực kiến trúc sân chín rồng để đi sâu vào các con đường nhỏ lát đan bê tông uốn lượn dưới tán lá của cồn Phụng Bến Tre, du khách sẽ đắm mình trong không gian xanh ngắt của những vườn dừa bạt ngàn kết hợp vườn cây ăn trái chuyên canh trên đất cù lao Tân Vinh. Nhờ được bao bọc bốn bề bởi làn nước ngọt lành của sông Tiền, cây dừa và các loại cây ăn trái nhiệt đới như nhãn xuồng, chôm chôm, bưởi da xanh, mít nghệ, vú sữa Lò Rèn, xoài tứ quý và mận hồng đào sinh trưởng vô cùng tươi tốt, tỏa bóng mát rượi làm dịu đi cái nắng phương Nam.

Bao quanh rìa ngoài của cồn Phụng Bến Tre là vành đai rừng bần chua tự nhiên và dừa nước mọc thành từng dãy dày đặc dọc theo mép sông và các con rạch nhỏ đan xen trong lòng cù lao. Khi thủy triều từ sông Tiền dâng lên, làn nước mát tràn vào các con rạch nhỏ dưới vòm lá dừa nước đan cài vào nhau như những đường hầm xanh mướt. Chính hệ sinh thái rừng bần và mương vườn tự nhiên này đã tạo môi trường cư trú lý tưởng cho các loài cá tôm nước ngọt, chim bói cá, cò trắng và đặc biệt là nghề nuôi ong mật lấy phấn hoa nhãn, hoa dừa truyền thống của cư dân địa phương.

Tinh hoa nghề kẹo dừa và thủ công mỹ nghệ dừa

Trên mảnh đất cồn Phụng Bến Tre, du khách còn có dịp tìm hiểu trực tiếp quy trình chế tác truyền thống của hai di sản nghề thủ công nổi tiếng nhất xứ Dừa là nghề làm kẹo dừa Bến Tre và làng nghề mỹ nghệ dừa Bến Tre. Kế thừa bí quyết nấu kẹo mạch nha cốt dừa có lịch sử từ đầu thế kỷ hai mươi tại vùng Mỏ Cày do những bậc tiền bối và nghệ nhân tiêu biểu như bà Đoàn Thị Ngọc Diệp gây dựng thương hiệu, các xưởng kẹo truyền thống trên cồn Phụng vẫn duy trì hình ảnh chảo sên kẹo đồng đỏ lửa, khuôn cán kẹo gỗ và khâu gói giấy pơ-luya mỏng ăn được thấm đượm hương thơm béo ngậy của nước cốt dừa khô già đượm lửa.

Song hành cùng hương thơm ngọt ngào của kẹo dừa nóng hổi là không gian trưng bày và chế tác của các nghệ nhân mộc mỹ nghệ dừa trên cù lao Tân Vinh. Từ những bộ phận tưởng chừng đơn giản của cây dừa như thân gỗ dừa lão lâu năm có vân đen bóng như sừng, gáo dừa khô, chà dừa, bẹ dừa cho đến xơ dừa, qua bàn tay tiện, chạm lộng, ghép mộng và đánh bóng công phu của người thợ thủ công đã biến hóa thành hàng trăm vật dụng gia dụng và tác phẩm nghệ thuật tinh xảo như bộ ấm trà gáo dừa, bình hoa gỗ dừa, đũa muỗng dừa, đèn lồng dừa, túi xách gáo dừa hay tượng linh vật tứ linh Long Lân Quy Phụng.

Đời sống văn hóa miệt vườn tại cồn Phụng Bến Tre

Hội tụ hài hòa giữa vẻ đẹp thiên nhiên của dòng sông Tiền, dấu ấn lịch sử của chùa Nam Quốc Phật và nhịp sống lao động cần cù của người dân cù lao, cồn Phụng Bến Tre đã trở thành điểm hội tụ bản sắc văn hóa dân gian sống động của vùng đất Bến Tre – Vĩnh Long.

Nếp sinh hoạt sông nước và giai điệu đờn ca tài tử

Đời sống văn hóa tinh thần trên cồn Phụng Bến Tre mang đậm cốt cách chất phác, hào sảng và hiếu khách của cư dân vùng hạ lưu sông Tiền. Trong những ngôi nhà mái lá dừa nước mát rượi nằm ẩn mình dưới vườn nhãn, vườn dừa trên cù lao Tân Vinh, tiếng đàn kìm, đàn tranh, đàn bầu, đàn tỳ bà hòa cùng lời ca tài tử ngọt ngào vẫn vang lên mỗi ngày bên tách trà mật ong hoa nhãn thơm dịu. Những giai điệu Nam xuân, Nam ai, Phụng hoàng hay bài Dáng đứng Bến Tre ngân nga giữa tiếng gió thổi xào xạc qua tàu lá dừa đã tái hiện trọn vẹn tâm hồn lãng mạn, trọng nghĩa tình của người dân miền Tây.

Không gian văn hóa trên cồn Phụng Bến Tre còn sôi động với những sinh hoạt dân gian gắn liền với môi trường sông nước miệt vườn như đi qua những chiếc cầu khỉ bằng thân tre hoặc thân cau bắc ngang mương nước, mặc áo bà ba tát mương bắt cá lóc, cá tai tượng trong bùn non, hay tham gia các hoạt động giao lưu văn hóa mỗi kỳ lễ hội Dừa Bến Tre được tổ chức trang trọng nhằm tôn vinh cây dừa và những người nông dân, nghệ nhân gắn bó trọn đời với mảnh đất ba dải cù lao.

Bản sắc ẩm thực xứ Dừa và bảo tồn cảnh quan cồn

Nguồn nguyên liệu tươi ngon từ vườn dừa, vườn cây ăn trái và dòng sông Tiền đã sản sinh trên cồn Phụng Bến Tre một kho tàng ẩm thực dân gian mang đậm phong vị xứ Dừa. Tiêu biểu nhất là món cơm dừa Bến Tre cầu kỳ được nấu chín bằng chính nước dừa tươi đặt bên trong trái dừa xiêm cắt nắp, hạt cơm thấm đẫm vị ngọt thanh và hương thơm béo nhẹ của cùi dừa trắng ngần, ăn kèm tôm càng xanh sông Tiền rang nước cốt dừa. Bên cạnh đó là đĩa gỏi củ hủ dừa tôm thịt Bến Tre giòn ngọt thanh mát từ phần đọt non nhất của cây dừa, món bánh xèo ốc gạo Bến Tre vàng ươm thơm lừng bột nghệ nước cốt dừa, hay những thức quà quê truyền thống trứ danh như bánh tráng của làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng và bánh phồng Sơn Đốc Bến Tre nướng giòn trên bếp than hồng.

Hiện nay, công tác gia cố bờ kè sinh thái chống sạt lở ven bờ sông Tiền, bảo tồn nguyên trạng các hạng mục kiến trúc sân chín rồng, tháp Hòa Bình thuộc khu di tích Đạo Dừa và gìn giữ diện tích vườn cây xanh trên cù lao Tân Vinh đang được các cơ quan văn hóa địa phương đặc biệt chú trọng. Trên hành trình số hóa và lan tỏa hệ giá trị di sản văn hóa bản địa toàn vùng, chuyên trang Vĩnh Long NSSC tiếp tục cập nhật kho tư liệu bách khoa chuẩn xác về các danh thắng sông nước, di tích lịch sử và làng nghề cổ truyền đặc sắc. Giữa mênh mông sóng nước đại giang, cồn Phụng Bến Tre vẫn mãi vươn mình xanh biếc như cánh chim phụng hiền hòa chở che cho hồn cốt văn hóa miệt vườn xứ Dừa.

Chia sẻ:
VC

NSSC Vĩnh Long

vinhlong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Vĩnh Long.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Vĩnh Long.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất