Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Nghinh Ông Bình Đại - Di sản tín ngưỡng cầu ngư trăm năm nơi cửa biển

Được cử hành trang trọng vào trung tuần tháng Sáu âm lịch hằng năm tại xã Bình Thắng, huyện Bình Đại, lễ hội Nghinh Ông Bình Đại là đại lễ cầu ngư truyền thống của ngư dân vùng cửa biển Cửa Đại, thể hiện lòng tri ân sâu sắc đối với thần Nam Hải và khát vọng vươn khơi bình an.

NSSC Vĩnh LongĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Đoàn tàu đánh cá và đội nghi lễ cờ ngũ sắc trong lễ hội Nghinh Ông Bình Đại Bến Tre

Gắn liền với lịch sử mở đất và bám biển của cộng đồng ngư dân nơi cửa biển Cửa Đại, lễ hội Nghinh Ông Bình Đại đã trở thành sinh hoạt văn hóa tâm linh lớn nhất vùng duyên hải cù lao An Hóa. Cứ đến dịp rằm tháng Sáu âm lịch hằng năm, hàng trăm ghe tàu đánh cá lại tề tựu trước Lăng Ông Nam Hải Bình Thắng và đình thần Bình Thắng để thực hiện nghi thức Nghinh Ông trên biển, cử hành lễ Túc Yết và Đàn Cả cùng những đêm hát bội chầu thần rộn rã.

Cội nguồn tín ngưỡng thờ cá Ông của lễ hội Nghinh Ông Bình Đại

Đối với những thế hệ ngư dân ngày đêm đối mặt với sóng to gió lớn nơi trùng khơi, biển cả vừa là nguồn sinh kế bao dung vừa ẩn chứa muôn vàn thử thách khắc nghiệt. Từ niềm tin tâm linh về vị thần hộ mệnh luôn xuất hiện kịp thời để cứu giúp ghe thuyền gặp nạn, lễ hội Nghinh Ông Bình Đại đã hình thành và bền bỉ lưu truyền qua hơn một thế kỷ nơi đầu sóng ngọn gió.

Huyền tích Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Thượng Đẳng Thần

Trong tâm thức dân gian của cư dân vùng duyên hải miền Trung và Nam Bộ, cá voi được tôn xưng thành kính là "Đức Ông", "Ông Nam Hải", "Ông Chuông" hay "Ông Lộng". Theo truyền thuyết lịch sử từ cuối thế kỷ XVIII, trong một lần thuyền ngự của vua Gia Long gặp bão lớn nguy cấp trên vùng biển phương Nam, một con cá voi khổng lồ đã ghé lưng nâng đỡ mạn thuyền vượt qua sóng dữ vào bờ an toàn. Sau khi lên ngôi Hoàng đế, nhà vua đã ban sắc phong tôn vinh cá voi là "Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Thượng Đẳng Thần", đồng thời cho phép các làng chài ven biển lập lăng phụng thờ mỗi khi có cá Ông "lụy" (trôi dạt vào bờ).

Kế thừa truyền thống tốt đẹp ấy, những lưu dân từ vùng Ngũ Quảng vào khai khẩn vùng cửa sông Tiền thuộc cù lao An Hóa xưa đã mang theo tục thờ cá Ông như một điểm tựa tinh thần thiêng liêng. Theo quy ước ngàn đời của vạn chài Bình Thắng, ngư dân đầu tiên phát hiện cá Ông lụy trên bãi biển sẽ đứng ra chịu tang như người con trưởng đối với cha mẹ ruột, còn toàn thể dân làng cùng tổ chức lễ an táng trọng thể và sau ba năm làm lễ thượng ngọc cốt đưa vào thờ tự bên trong lăng Ông. Tín ngưỡng này phản ánh đạo lý "uống nước nhớ nguồn" và thái độ ứng xử nhân văn với biển cả của người Việt.

Lịch sử hình thành Lăng Ông tại làng biển Bình Thắng

Vùng đất xã Bình Thắng, huyện Bình Đại nằm ngay sát cửa biển Cửa Đại — nhánh cửa biển lớn phía bắc của dòng sông Tiền đổ ra biển Đông. Nhờ nguồn lợi thủy sản dồi dào, ngay từ cuối thế kỷ XIX, nơi đây đã quy tụ hàng trăm hộ ngư dân lập nên làng chài trù phú và xây dựng ngôi Lăng Ông Nam Hải Bình Thắng bằng tre lá đơn sơ để thờ phụng ngọc cốt cá Ông. Đến đầu thế kỷ XX, cùng với sự phát triển của nghề đánh bắt xa bờ, cộng đồng ngư dân đã chung tay trùng tu lăng Ông bằng gạch ngói kiên cố và thiết lập ban vạn lạch quy củ để chăm lo việc hương khói quanh năm.

Trải qua bao biến thiên của thời gian, lễ hội Nghinh Ông Bình Đại vẫn giữ nguyên vẹn hệ thống nghi lễ cổ truyền chuẩn mực và sức cố kết cộng đồng mạnh mẽ. Cùng với các lễ hội cầu ngư danh tiếng trong khu vực như lễ hội Cúng biển Mỹ Long Cầu Ngang Trà Vinh, lễ hội Nghinh Ông tại xã Bình Thắng, huyện Bình Đại đã vinh dự được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị di sản văn hóa biển tiêu biểu của vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Hạng mục di sảnNội dung đặc trưng của lễ hội Nghinh Ông Bình ĐạiGiá trị văn hóa và tâm linh
Thời gian tổ chứcTừ ngày 15 đến ngày 17 tháng Sáu âm lịch hằng nămĐánh dấu kỳ sơ kết nửa năm đi biển và cầu bình an cho vụ đánh bắt mùa gió chướng
Không gian tâm điểmLăng Ông Nam Hải, đình thần Bình Thắng và cửa biển Cửa ĐạiKết nối thiết chế tín ngưỡng làng xã trên bờ với không gian biển khơi bao la
Đối tượng phụng thờNam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Thượng Đẳng Thần và Tiền hiền khai khẩnTri ân vị thần hộ mệnh cứu giúp ngư dân trên biển và các bậc tiền nhân lập làng
Nghi thức trọng tâmLễ Nghinh Ông trên biển, lễ thỉnh sắc thần, lễ Túc Yết, lễ Đàn CảBảo tồn nguyên vẹn nghi thức tế lễ cổ truyền của vạn chài vùng cửa sông Tiền
Sinh hoạt phần hộiHát bội chầu thần, đờn ca tài tử, đua thuyền và trò chơi dân gianThắt chặt tình đoàn kết ngư dân và làm phong phú đời sống tinh thần miền biển

Không gian kiến trúc Lăng Ông trong lễ hội Nghinh Ông Bình Đại

Không gian thực hành di sản của lễ hội Nghinh Ông Bình Đại là một chỉnh thể văn hóa hài hòa kết nối giữa kiến trúc tín ngưỡng trên đất liền với mặt nước mênh mông của dòng sông Tiền và biển Đông. Tâm điểm của toàn bộ các nghi thức tế lễ tập trung tại quần thể Lăng Ông Nam Hải Bình Thắng và ngôi đình cổ của làng.

Kiến trúc Lăng Ông Nam Hải và nơi lưu ngọc cốt

Tọa lạc tại vị trí trung tâm của ấp 3, xã Bình Thắng, Lăng Ông Nam Hải Bình Thắng mang đậm phong cách kiến trúc đền miếu truyền thống Nam Bộ với khuôn viên rộng rãi rợp bóng cây xanh và cổng tam quan uy nghi hướng ra phía biển. Chính điện của lăng thiết kế theo kiểu nhà vỏ cua truyền thống, trên nóc đắp nổi hình lưỡng long tranh châu và cá chép hóa rồng bằng gốm men màu tinh xảo. Bước vào bên trong nội điện, bầu không khí trang nghiêm hiện hữu qua hệ thống cột gỗ tròn bóng, các bức hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng ca ngợi ân đức của vị thần biển cả cùng bộ binh khí lỗ bộ bát bửu xếp đặt cân đối hai bên.

Ở vị trí trung tâm trang trọng nhất của chính điện là bàn thờ thần Nam Hải cùng hệ thống tủ kính lớn lưu giữ hàng chục bộ "ngọc cốt" (xương cá Ông) đã được ngư dân Bình Thắng quy tập và phụng thờ qua hơn một trăm năm lịch sử. Hai bên tả hữu còn phối thờ Thủy Long Thần Nữ, Ngũ Hành Nương Nương cùng bàn thờ Tiền hiền, Hậu hiền và các ngư dân đã khuất bóng trên biển khơi. Kiến trúc và bài trí nội tự tại đây mang nhiều nét tương đồng với các ngôi đình cổ danh tiếng trong tỉnh như đình Phú Lễ Ba Tri Bến Tre, thể hiện trình độ chạm khắc mộc và mỹ thuật dân gian điêu luyện của nghệ nhân bản địa.

Đoàn tàu đánh cá treo cờ rực rỡ rẽ sóng ra khơi trong lễ hội Nghinh Ông Bình Đại Bến Tre
Đoàn tàu đánh cá treo cờ rực rỡ rẽ sóng ra khơi trong lễ hội Nghinh Ông Bình Đại Bến Tre

Sự gắn kết giữa đình Bình Thắng và cửa biển

Trong cấu trúc tín ngưỡng của làng biển Bình Thắng, Lăng Ông Nam Hải Bình Thắng luôn có mối liên kết hữu cơ với đình thần Bình Thắng nằm cách đó không xa. Nếu lăng Ông là nơi thờ tự vị thần bảo hộ nghề biển của vạn chài, thì ngôi đình làng là nơi cất giữ sắc phong thần Thành hoàng Bổn cảnh bảo hộ chung cho cư dân trong xã. Bởi vậy, mỗi khi mở đầu kỳ lễ hội Nghinh Ông Bình Đại vào ngày rằm tháng Sáu âm lịch, ban khánh tiết của lăng Ông đều tổ chức đoàn rước trang trọng sang đình thần để làm lễ thỉnh sắc thần về an vị tại lăng Ông chứng giám cho đại lễ.

Từ khuôn viên lăng Ông, con đường lớn dẫn thẳng ra bến cảng cá Bình Thắng và thông ra cửa biển Cửa Đại lộng gió, nơi hàng trăm con tàu đánh bắt xa bờ công suất lớn neo đậu san sát nhau. Vùng đất duyên hải này còn nằm trên trục cảnh quan sinh thái – lịch sử nối liền từ vùng rừng ngập mặn sân chim Vàm Hồ Ba Tri Bến Tre và chứng tích lịch sử hào hùng di tích bến tàu Không số Thạnh Phong cho tới dải cát ven biển biển Ba Động ở phía nam, tạo nên vành đai văn hóa biển giàu truyền thống yêu nước và nhân nghĩa.

Nghi thức rước Ông trên biển tại lễ hội Nghinh Ông Bình Đại

Diễn ra liên tục trong ba ngày từ ngày 15 đến ngày 17 tháng Sáu âm lịch (với ngày chính hội là ngày 16 tháng Sáu), phần lễ của lễ hội Nghinh Ông Bình Đại được thực hiện bài bản theo đúng điển lễ cổ truyền của vạn lạch. Đỉnh cao của đại lễ là cuộc diễu hành rước Ông trên mặt biển và các khoa nghi tế lễ trang nghiêm tại chính điện lăng Ông.

Đoàn tàu đánh cá ra khơi làm lễ Nghinh Ông

Rạng sáng ngày 16 tháng Sáu âm lịch, ngay khi thủy triều lên cao và ánh bình minh vừa nhuộm hồng mặt nước cửa biển Cửa Đại, nghi thức quan trọng nhất của mùa hội là nghi thức Nghinh Ông trên biển chính thức khởi hành. Dẫn đầu đoàn rước trên bờ tiến ra bến tàu là đội múa lân sư rồng, đội cờ ngũ sắc, học trò lễ, phường nhạc lễ bát âm và chiếc kiệu long đình sơn son thếp vàng rước linh vị thần Nam Hải. Khi đoàn rước xuống bến cảng, linh vị cùng ban tế lễ và các vị bô lão bước lên chiếc tàu chủ lễ lớn nhất được tuyển chọn kỹ lưỡng trong vạn chài.

Theo sau tàu chủ lễ là hàng chục tàu đánh cá của ngư dân địa phương trang hoàng cờ Tổ quốc, cờ lễ hội rực rỡ nối đuôi nhau tiến ra khơi trong tiếng còi tàu ngân vang và tiếng trống chiêng chấn động vùng cửa biển. Khi đoàn tàu ra tới vùng giáp nước giữa sông Tiền và biển Đông ngoài khơi cửa biển Cửa Đại, tàu chủ lễ dừng lại để vị Chánh bái cùng ban tế lễ cử hành nghi thức dâng hương, dâng rượu, đọc văn khấn cầu xin Đức Ông Nam Hải phù hộ cho quốc thái dân an, trời yên biển lặng, ngư dân ra khơi tôm cá đầy khoang. Sau khi hoàn tất nghi thức xin keo được thần linh chấp thuận, toàn bộ đoàn tàu đồng loạt quay mũi rẽ sóng trở về bến cảng trong sự chào đón nồng nhiệt của người dân hai bên bờ:

  • Lễ thỉnh sắc thần từ đình thần Bình Thắng: Tổ chức đoàn rước kiệu long đình từ Lăng Ông sang đình làng để rước sắc phong Thành hoàng về hợp tế.
  • Nghi thức Nghinh Ông ngoài cửa biển Cửa Đại: Đội hình hàng trăm tàu đánh cá kết hoa rẽ sóng ra khơi làm lễ rước linh vị thần Nam Hải hồi cung về lăng thờ.
  • Lễ Túc Yết và Lễ Xây Chầu Đại Bội: Cử hành nghi thức dâng hương phẩm, rượu trà lúc nửa đêm và đánh trống khai chầu mở màn cho các vở hát bội cổ truyền.
  • Lễ Chánh Tế (Đàn Cả) và Lễ Tiền Hiền, Hậu Hiền: Tế lễ trọng thể theo nghi thức tam hiến cổ truyền nhằm tri ân thần Nam Hải cùng các bậc tiền nhân khai mở làng chài.
Đoàn nghi lễ rước kiệu long đình sơn son thếp vàng dọc bờ biển trong lễ hội Nghinh Ông Bình Đại
Đoàn nghi lễ rước kiệu long đình sơn son thếp vàng dọc bờ biển trong lễ hội Nghinh Ông Bình Đại

Nghi thức lễ Túc Yết, lễ Đàn Cả và Xây Chầu

Sau khi đoàn tàu rước linh vị Ông từ biển khơi trở về an vị trang trọng tại chính điện Lăng Ông Nam Hải Bình Thắng, các khoa nghi tế tự truyền thống trên bờ được nối tiếp liên tục. Vào buổi chiều và tối ngày 15 cùng ngày 16 tháng Sáu âm lịch, ban tế lễ thực hiện lễ cúng Tiên sư, Tiền hiền, Hậu hiền nhằm tưởng nhớ công lao của những bậc tiền nhân đi đầu trong công cuộc khai hoang lập ấp, đóng ghe thuyền và truyền dạy nghề biển cho con cháu, gợi nhắc truyền thống trung nghĩa tương tự các kỳ lễ hội Kỳ Yên đình Phú Lễ Ba Tri Bến Tre hay tấm gương nghĩa liệt của Lãnh binh Nguyễn Ngọc Thăng.

Đúng vào giờ Tý đêm 16 rạng sáng ngày 17 tháng Sáu âm lịch, lễ Túc Yết và Đàn Cả (Lễ Chánh Tế) được cử hành trong không khí linh thiêng. Dưới ánh nến lung linh và tiếng nhạc lễ trầm hùng, vị Chánh bái cùng các vị Bồi bái trong trang phục áo rộng xanh lam, đầu đội mão cân đai thực hiện ba tuần dâng rượu (Sơ hiến lễ, Á hiến lễ, Chung hiến lễ) với thứ rượu nếp truyền thống tinh khiết như dòng rượu Phú Lễ Ba Tri Bến Tre, dâng trà và đọc văn tế ca ngợi ân đức cứu nhân độ thế của thần Nam Hải. Ngay sau lễ Túc Yết là nghi thức Xây Chầu mở đầu cho các suất diễn hát bội chầu thần kéo dài suốt ngày đêm.

Phần hội văn hóa dân gian của lễ hội Nghinh Ông Bình Đại

Không chỉ mang đậm màu sắc tín ngưỡng tâm linh của nghề biển, lễ hội Nghinh Ông Bình Đại còn là một ngày hội văn hóa cộng đồng sôi động, nơi các loại hình nghệ thuật diễn xướng cổ truyền và các trò chơi dân gian vùng biển được tái hiện đầy hào hứng. Trong suốt ba ngày lễ hội, từng con đường và ngõ xóm tại xã Bình Thắng đều rộn ràng tiếng trống hội và lòng hiếu khách nồng hậu.

Nghệ thuật hát bội chầu thần và trò chơi biển

Tại khu vực võ ca đối diện chính điện Lăng Ông Nam Hải Bình Thắng, các đoàn nghệ thuật tuồng cổ chuyên nghiệp liên tục biểu diễn những vở hát bội chầu thần kinh điển thuộc dòng nghệ thuật Hát bội Vĩnh Long và sân khấu Dù Kê Rô Băm của đồng bào Khmer Trà Vinh. Những tích tuồng đề cao đạo lý trung hiếu, tiết nghĩa cùng tiếng trống chầu giòn giã của các vị bô lão đã thu hút đông đảo người dân từ khắp các xã lân cận đến thưởng thức.

Bên ngoài sân lăng và khu vực bến cảng, phần hội diễn ra náo nhiệt với hàng loạt hội thi thể thao và trò chơi dân gian gắn với đời sống lao động miền biển như hội thi đan lưới, thắt nút dây thừng hàng hải, kéo co giữa các tổ tàu đánh bắt xa bờ, đẩy cây, trèo cột mỡ, đập nồi đất và đua xuồng trên sông. Buổi tối, các chiếu giao lưu đờn ca tài tử Nam Bộ, múa lân sư rồng và trưng bày mâm ngũ quả tạo nên không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng tươi vui.

Sức sống tâm linh và tinh thần đoàn kết vạn chài

Một nét đẹp văn hóa nhân văn đặc sắc luôn được duy trì trong lễ hội Nghinh Ông Bình Đại là tục mở tiệc đãi khách thập phương tại khuôn viên lăng Ông và tại từng gia đình ngư dân trong xã Bình Thắng. Với quan niệm khách đến viếng Ông càng đông thì lộc biển năm ấy càng dồi dào, các hộ gia đình đều tự nguyện đóng góp công sức để đón tiếp du khách gần xa bằng tất cả tấm lòng hào sảng, trọng nghĩa tình của người dân miền biển.

Trải qua hơn một thế kỷ hình thành và phát triển, lễ hội Nghinh Ông Bình Đại không chỉ là điểm tựa tâm linh vững chắc giúp ngư dân thêm vững tay chèo bám biển giữ ngư trường Tổ quốc, mà còn là chất keo gắn kết cộng đồng vạn chài cùng tương trợ nhau trong lao động và cuộc sống. Trong hành trình bảo tồn và lan tỏa các giá trị văn hóa biển đảo quê hương, cổng thông tin Vĩnh Long NSSC luôn chú trọng hệ thống hóa nguồn tư liệu di sản chuẩn xác, góp phần đưa nét đẹp văn hóa truyền thống của vùng đất cù lao đến gần hơn với độc giả khắp mọi miền đất nước.

Chia sẻ:
VC

NSSC Vĩnh Long

vinhlong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Vĩnh Long.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Vĩnh Long.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất