Di tích bến tàu Không số Thạnh Phong - Huyền thoại Đường Hồ Chí Minh trên biển
NSSC Vĩnh LongĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Nơi hai cửa sông Hàm Luông và Cổ Chiên đổ ra biển Đông mênh mông, những cánh rừng ngập mặn bạt ngàn và hệ thống cồn cát ven bờ đã che chở cho một mạng lưới giao thông quân sự tuyệt mật. Khảo cứu di tích bến tàu Không số Thạnh Phong trên chuyên trang Vĩnh Long NSSC giúp tái hiện trọn vẹn bản anh hùng ca vượt sóng của những chiến sĩ hải quân và lòng dân kiên trung nơi đầu sóng ngọn gió.
| Trường thông tin | Nội dung chi tiết |
|---|---|
| Tên di tích chính thức | Di tích bến tàu Không số Thạnh Phong (Di tích lịch sử Quốc gia Đầu cầu tiếp nhận vũ khí Bắc – Nam tại Bến Tre) |
| Vị trí địa lý | Trải dài trên địa bàn hai xã Thạnh Phong và Thạnh Hải (khu vực biển Cồn Bửng, vàm Khâu Băng, cồn Lợi), huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre (thuộc không gian văn hóa Vĩnh Long hợp nhất) |
| Xếp hạng di tích | Được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia theo Quyết định số 95/QĐ-BVHTT ngày 24 tháng 1 năm 1998 |
| Tuyến đường lịch sử gắn liền | Đường Hồ Chí Minh trên biển (Đoàn 759 / Lữ đoàn 125 Hải quân và Đoàn 962 Quân khu 9) trong cuộc kháng chiến thống nhất đất nước (1961–1975) |
| Khởi nguồn lịch sử (1946) | Tháng 3 năm 1946, đoàn thuyền vượt biển của bà Nguyễn Thị Định, Ca Văn Thỉnh, Trần Hữu Nghiệp xuất phát từ bến Thạnh Phong ra Bắc báo cáo Bác Hồ và chở chuyến vũ khí đầu tiên trở về vào tháng 11 năm 1946 |
| Giai đoạn tiếp nhận tàu Không số | Từ năm 1962 đến năm 1975, đơn vị A101 (Đoàn 962) tại bến Bến Tre đã đón tiếp an toàn 29 lượt tàu Không số, tiếp nhận gần 1.500 tấn vũ khí, đạn dược và trang thiết bị quân y |
| Các điểm di tích thành phần | (1) Dinh Bà Cố Bản (cơ sở xuất phát năm 1946); (2) Bến cập tàu vàm Khâu Băng; (3) Hệ thống kho cất giấu vũ khí tại Cồn Bửng, Cồn Lợi; (4) Hầm bí mật tại nhà ông Nguyễn Văn Kiểu (Hai Kiểu) |
| Công trình kiến trúc biểu tượng | Tượng đài Đầu cầu tiếp nhận vũ khí Bắc – Nam tại Cồn Bửng cao 15 mét mô phỏng hình ảnh mũi con tàu Không số rẽ sóng vươn khơi gắn kết hậu phương lớn với tiền tuyến lớn |
| Nhân vật lịch sử tiêu biểu | Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nữ tướng Nguyễn Thị Định, học giả Ca Văn Thỉnh, Bác sĩ Trần Hữu Nghiệp, Thuyền trưởng Lê Công Cẩn, các chiến sĩ Đoàn 125 và đơn vị A101 Đoàn 962 |
| Giá trị di sản văn hóa – lịch sử | Biểu tượng bất diệt của ý chí thống nhất non sông, trí tuệ quân sự đường biển Việt Nam và khát vọng gìn giữ hòa bình, chủ quyền biển đảo Tổ quốc |
Nguồn gốc lịch sử của di tích bến tàu Không số Thạnh Phong
Giá trị đặc biệt của di tích bến tàu Không số Thạnh Phong không chỉ nằm ở những chuyến tàu sắt vượt đại dương trong thập niên 1960–1970, mà còn khởi nguồn từ chuyến hải trình lịch sử mở đường xuyên biển Đông ngay từ mùa xuân năm 1946. Sự kết hợp giữa địa thế hiểm yếu của vùng rừng ngập mặn ven biển Thạnh Phú với lòng trung kiên của nhân dân địa phương đã biến nơi đây thành "cảng mật" bất khả xâm phạm suốt hai cuộc kháng chiến.
Chuyến hải trình vượt biển mở đường năm 1946
Ngược dòng lịch sử về những ngày đầu toàn dân Nam Bộ đứng lên bảo vệ nền độc lập non trẻ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, trước sự bao vây ngặt nghèo của quân đội viễn chinh Pháp khiến đường giao thông bộ từ Bắc vào Nam bị chia cắt hoàn toàn, Xứ ủy Nam Bộ và Khu 8 đã quyết định cử một đoàn đại biểu bí mật vượt biển ra thủ đô Hà Nội để báo cáo tình hình thực tế của chiến trường miền Nam với Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng, đồng thời xin chi viện vũ khí về cho đồng bào chiến đấu.
Đoàn đại biểu gồm bốn người con ưu tú của quê hương Bến Tre – Vĩnh Long là bà Nguyễn Thị Định, Giáo sư Ca Văn Thỉnh, Bác sĩ Trần Hữu Nghiệp và kỹ thuật viên hàng hải Đào Công Cảnh. Địa điểm được chọn làm bến xuất phát bí mật chính là khu vực Dinh Bà Cố Bản nằm ẩn mình giữa rừng chà là, đước, mắm rậm rạp tại xã Thạnh Phong, huyện Thạnh Phú (nằm trên dải đất cuối cùng của Cù Lao Minh giữa hai cửa biển Cổ Chiên và Hàm Luông).
Đêm ngày 19 tháng 3 năm 1946, trên một chiếc thuyền gỗ trọng tải chỉ khoảng 5 tấn gắn buồm vải đơn sơ của ngư dân địa phương, đoàn cán bộ đã dũng cảm rời bến Thạnh Phong vượt sóng gió biển Đông tiến về phương Bắc, cập bến Sầm Sơn (Thanh Hóa) an toàn và được lên Hà Nội gặp Bác Hồ tại Bắc Bộ Phủ. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ báo cáo Trung ương, tháng 11 năm 1946, chính đồng chí Nguyễn Thị Định đã trực tiếp làm thuyền trưởng chỉ huy chiếc thuyền chở 12 tấn vũ khí đầu tiên từ miền Bắc vượt qua sự tuần tra gắt gao của tàu chiến Pháp trên biển để cập bến Khâu Băng – Thạnh Phong an toàn vào đầu tháng 12 năm 1946. Chuyến hải trình lịch sử năm 1946 ấy chính là tiền đề thực tiễn vô giá mở đường cho sự hình thành tuyến Đường Hồ Chí Minh trên biển và di tích bến tàu Không số Thạnh Phong mười lăm năm sau đó.
Sự ra đời của tuyến vận tải biển và đơn vị A101
Sau thắng lợi vang dội của phong trào Đồng Khởi Bến Tre đầu năm 1960, lực lượng vũ trang cách mạng tại khắp các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long phát triển nhanh chóng từ quy mô tiểu đội, đại đội lên cấp tiểu đoàn và trung đoàn chủ lực. Nhu cầu về vũ khí, đạn dược và thuốc men phục vụ chiến trường miền Tây Nam Bộ trở nên vô cùng cấp bách, trong khi tuyến vận tải đường bộ Trường Sơn (Đoàn 559) lúc bấy giờ mới vươn tới vùng rừng núi Tây Nguyên và miền Đông Nam Bộ, việc gùi thồ vũ khí vượt qua hàng trăm đồn bốt dọc sông Tiền, sông Hậu xuống tận vùng ven biển Cửu Long là điều cực kỳ gian nan.
Trước yêu cầu lịch sử đó, ngày 23 tháng 10 năm 1961, Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương quyết định thành lập Đoàn 759 (sau đổi thành Lữ đoàn 125 Hải quân) để mở tuyến vận tải quân sự chiến lược trên biển Đông — Đường Hồ Chí Minh trên biển. Song song với việc đóng các con tàu gỗ và tàu sắt cải hoán làm tàu đánh cá không mang số hiệu cố định (tàu Không số) tại miền Bắc, Trung ương chỉ đạo các tỉnh ven biển Nam Bộ là Bến Tre, Trà Vinh, Cà Mau, Bà Rịa tổ chức các đoàn thuyền vượt biển ra Bắc nhận nhiệm vụ dẫn đường và xây dựng các bến bãi bí mật đón tàu.
Ngày 19 tháng 9 năm 1962, Đoàn 962 được thành lập làm lực lượng chuyên trách quản lý hệ thống bến cảng bí mật, tiếp nhận, cất giấu và vận chuyển vũ khí từ các tàu Không số tỏa đi khắp các chiến trường Nam Bộ. Tại bờ biển huyện Thạnh Phú (tỉnh Bến Tre), đơn vị bến mang phiên hiệu A101 trực thuộc Đoàn 962 đã được thiết lập trên địa bàn xã Thạnh Phong và xã Thạnh Hải, tận dụng hệ thống luồng lạch sâu tự nhiên tại vàm Khâu Băng, rạch Eo Lói, Cồn Bửng và Cồn Lợi để làm đầu cầu tiếp nhận vũ khí chiến lược cho cả Khu 8 và Khu 9.

Không gian kiến trúc của di tích bến tàu Không số Thạnh Phong
Khác với những di tích kiến trúc đơn lẻ, di tích bến tàu Không số Thạnh Phong là một quần thể di tích lịch sử liên hoàn trải rộng trên không gian rừng ngập mặn, cửa sông và giồng cát ven biển hai xã Thạnh Phong và Thạnh Hải. Mỗi hạng mục trong quần thể đều gắn liền với một mắt xích chặt chẽ trong quy trình đón tàu, bốc dỡ hàng hóa trong đêm tối, cất giấu dưới lòng đất và trung chuyển vào nội địa.
Luồng lạch vàm Khâu Băng và hệ thống hầm bí mật
Để một con tàu vận tải biển trọng tải từ 50 đến 100 tấn chở đầy vũ khí có thể vượt qua hệ thống radar cảnh giới của Hạm đội 7 và lực lượng hải tuần đối phương để áp sát bờ biển đồng bằng sông Cửu Long rồi rút ra khơi trước lúc trời sáng, yếu tố địa hình luồng lạch đóng vai trò sống còn. Tại khu vực vàm Khâu Băng và các con rạch Cái Cỏ, Eo Lói, Bến Dựa thuộc xã Thạnh Phong – Thạnh Hải, dòng chảy cửa sông Cổ Chiên và sông Hàm Luông tạo nên những lạch nước sâu sát bờ, phía trên được che phủ bởi những tán cây đước, cây mắm, cây bần cổ thụ đan xen dày đặc như một bức màn ngụy trang tự nhiên hoàn hảo.
Ngay phía sau các điểm cập tàu ở vàm Khâu Băng là hệ thống kho cất giấu vũ khí bí mật tại khu vực Cồn Bửng, Cồn Lợi, rẫy bà Tư và các hầm ngầm trong lòng đất của nhân dân địa phương (tiêu biểu là hầm bí mật tại nhà ông Nguyễn Văn Kiểu — tức Hai Kiểu). Do địa chất vùng ven biển Thạnh Phú có tầng nước ngầm mặn dâng cao theo thủy triều, các chiến sĩ công binh đơn vị A101 cùng nhân dân Thạnh Phong đã sáng tạo ra kỹ thuật đào hầm chống thấm đặc biệt: chọn những gò cát cao trên Cồn Bửng và Cồn Lợi, ghép gỗ mắm và đắp đất sét dày để giữ cho hàng trăm tấn súng trường, súng chống tăng B40, B41, súng cối và thuốc nổ luôn khô ráo tuyệt đối trước khi dùng xuồng nhỏ ngụy trang dưới các lớp lá dừa nước, củi đước chở ngược sông Cổ Chiên, sông Hàm Luông đi khắp chiến trường.
Để nhìn nhận đầy đủ quy mô các điểm di tích cấu thành và các mốc lịch sử trọng đại của bến cảng mật này, bảng tổng hợp dưới đây hệ thống hóa các hạng mục trọng tâm của di tích bến tàu Không số Thạnh Phong:
| Hạng mục / Giai đoạn lịch sử | Vị trí tọa lạc cụ thể | Chức năng lịch sử & Dấu tích hiện trạng | Ý nghĩa trong quần thể di tích |
|---|---|---|---|
| Điểm di tích Dinh Bà Cố Bản (Tháng 03 & 12/1946) | Ấp Thạnh Lợi, xã Thạnh Phong, huyện Thạnh Phú | Nơi đoàn cán bộ Nguyễn Thị Định xuất phát vượt biển ra Bắc gặp Bác Hồ (19/03/1946) và đón chuyến thuyền chở 12 tấn vũ khí đầu tiên (12/1946) | Cội nguồn mở đường cho tuyến vận tải quân sự trên biển Đông nối liền Bắc – Nam |
| Bến cập tàu vàm Khâu Băng và rạch Eo Lói (1962–1975) | Vùng cửa biển giáp ranh xã Thạnh Phong và xã Thạnh Hải | Luồng nước sâu kín đáo có rừng đước, mắm che phủ, nơi 29 lượt tàu Không số của Đoàn 125 và Đoàn 962 cập bến giao hàng ban đêm | Cửa ngõ huyết mạch tiếp nhận trực tiếp gần 1.500 tấn vũ khí chi viện cho Khu 8 và Khu 9 |
| Khu căn cứ kho cất giấu vũ khí Cồn Lợi và Cồn Bửng | Các giồng cát và rừng ngập mặn xã Thạnh Phong, Thạnh Hải | Hệ thống hầm ngầm chứa vũ khí của đơn vị A101 (Đoàn 962), bảo quản an toàn hàng ngàn tấn trang bị quân sự và thuốc men | Minh chứng cho kỹ thuật công binh ngụy trang tài tình giữa vùng đất ngập mặn ven biển |
| Hầm bí mật nhà ông Nguyễn Văn Kiểu (Hai Kiểu) | Xã Thạnh Phong, huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre | Cơ sở cách mạng kiên trung nuôi giấu cán bộ chỉ huy bến A101 và thủy thủ tàu Không số trong những đợt đối phương càn quét ác liệt | Biểu tượng sinh động của "thế trận lòng dân" che chở tuyệt đối cho bí mật quân sự quốc gia |
| Khu Công viên và Tượng đài Đầu cầu tiếp nhận vũ khí Bắc – Nam | Bờ biển Cồn Bửng, xã Thạnh Hải, huyện Thạnh Phú | Công trình kiến trúc nghệ thuật quy mô gồm Tượng đài mũi tàu Không số cao 15 mét, bức phù điêu lịch sử và nhà trưng bày truyền thống | Không gian tưởng niệm cấp Quốc gia và điểm nhấn giáo dục truyền thống biển đảo cho thế hệ trẻ |
Những chuyến tàu vượt sóng và thế trận lòng dân
Theo hồ sơ lịch sử của Bộ Tư lệnh Hải quân và Lữ đoàn 125, tính từ khi thành lập bến A101 vào năm 1962 cho đến ngày đất nước hoàn toàn thống nhất tháng 4 năm 1975, bến Thạnh Phong – Thạnh Phú đã đón tiếp thành công 29 lượt tàu Không số cập bến an toàn (bắt đầu từ chuyến tàu gỗ gắn máy đầu tiên cập bến Khâu Băng tháng 6 năm 1963 do đồng chí Lê Công Cẩn làm thuyền trưởng chở 53 tấn vũ khí), tiếp nhận tổng cộng gần 1.500 tấn vũ khí, đạn dược và trang thiết bị quân y.
Từ các kho bí mật tại Thạnh Phong, nguồn vũ khí quý giá của hậu phương miền Bắc đã được các chiến sĩ đơn vị A101 và dân công hỏa tuyến chèo xuồng xuyên đêm vượt qua hàng chục trạm kiểm soát trên sông Cổ Chiên, sông Hàm Luông, sông Tiền để phân phối kịp thời cho các đơn vị chủ lực Quân khu 8, Quân khu 9, Khu Sài Gòn – Gia Định và lực lượng vũ trang các tỉnh Vĩnh Long, Trà Vinh, Mỹ Tho, Gò Công. Chính những khẩu súng AK, B40, B41 và lượng thuốc nổ từ bến Thạnh Phong đã góp phần trực tiếp làm nên những thắng lợi vang dội tại chiến trường Ấp Bắc, Bình Giã và đặc biệt là lịch sử chiến công đánh chìm hạm tàu trên sông Giồng Trôm và sông Hàm Luông tại Bến Tre.
Điều kỳ diệu nhất làm nên huyền thoại tại di tích bến tàu Không số Thạnh Phong là suốt hơn một thập kỷ hoạt động ngay sát đồn bốt của đối phương, dù rừng cây đước, cây mắm ven biển bị chất độc hóa học làm trụi lá và bom pháo cày xới liên tục, nhưng hàng ngàn người dân hai xã Thạnh Phong, Thạnh Hải vẫn một lòng giữ trọn bí mật tuyệt đối. Nhiều gia đình ngư dân đã tự nguyện dời nhà nhường đất làm kho chứa súng, dùng ghe đánh cá của gia đình làm hoa tiêu dẫn tàu Không số vượt qua các bãi cạn trong đêm tối và sẵn sàng hy sinh tính mạng để đánh lạc hướng các cuộc càn quét, bảo vệ an toàn cho từng khẩu súng, viên đạn của miền Bắc gửi vào.

Ý nghĩa lịch sử và bảo tồn di tích bến tàu Không số Thạnh Phong
Ngày 24 tháng 1 năm 1998, Bộ Văn hóa – Thông tin đã ban hành Quyết định số 95/QĐ-BVHTT chính thức công nhận Di tích Đầu cầu tiếp nhận vũ khí Bắc – Nam (tức di tích bến tàu Không số Thạnh Phong) tại hai xã Thạnh Phong và Thạnh Hải, huyện Thạnh Phú là Di tích lịch sử cấp Quốc gia. Quần thể di tích này không chỉ là niềm tự hào của nhân dân vùng ven biển Bến Tre – Vĩnh Long mà còn là biểu tượng thiêng liêng của tình đoàn kết máu thịt Bắc – Nam một nhà.
Tượng đài Đầu cầu tiếp nhận vũ khí tại Cồn Bửng
Để xứng tầm với giá trị lịch sử to lớn của bến cảng mật Thạnh Phong – Thạnh Hải, dự án bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích bến tàu Không số Thạnh Phong đã được triển khai quy mô trên diện tích hơn 1.800 héc-ta vùng di tích lịch sử kết hợp rừng phòng hộ ven biển. Tâm điểm kiến trúc nổi bật nhất của quần thể là khu Tượng đài Đầu cầu tiếp nhận vũ khí Bắc – Nam tọa lạc uy nghiêm ngay sát bờ biển Cồn Bửng (xã Thạnh Hải, huyện Thạnh Phú), hướng thẳng mặt ra biển Đông mênh mông.
Công trình tượng đài chính được tạo tác cách điệu thành hình ảnh mũi một con tàu Không số kiên cường rẽ sóng vươn cao gần 15 mét giữa trời biển, phía trên khắc họa hình tượng những thủy thủ Đoàn 125 Hải quân sát cánh cùng chiến sĩ bến A101 và nhân dân miền Nam tay nắm chặt tay trong niềm vui hội ngộ Bắc – Nam. Bao quanh khu tượng đài là hệ thống bức phù điêu lớn bằng đá chạm khắc tinh xảo tái hiện sống động toàn bộ hành trình từ chuyến thuyền vượt biển năm 1946 của bà Nguyễn Thị Định, cảnh nhân dân Thạnh Phong dầm mình trong bùn lầy rừng đước bốc dỡ vũ khí dưới ánh trăng mờ, cho đến ngày toàn thắng thống nhất non sông.
Cách đó không xa, dọc theo dải bờ biển giàu tiềm năng sinh thái nối liền từ biển Cồn Bửng sang vùng biển Ba Động bên kia cửa sông Cổ Chiên và các điểm di tích lịch sử thiêng liêng như Đền thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Long Đức Trà Vinh, các bia tưởng niệm tại Dinh Bà Cố Bản, vàm Khâu Băng, Cồn Lợi và hầm bí mật nhà ông Hai Kiểu đều được trùng tu khang trang, kết nối bằng tuyến đường nhựa ven biển thuận tiện.
Giáo dục truyền thống biển đảo và khát vọng hòa bình
Trong dòng chảy lịch sử dân tộc Việt Nam, tuyến Đường Hồ Chí Minh trên biển và di tích bến tàu Không số Thạnh Phong là minh chứng hùng hồn cho chân lý "Nước Việt Nam là một, dân tộc Việt Nam là một" cùng ý chí sắt đá vượt qua mọi hiểm nguy để giành lại độc lập, thống nhất và hòa bình cho Tổ quốc. Mỗi tấc đất giồng cát, mỗi rặng đước rừng ngập mặn nơi cửa biển Thạnh Phú đều thấm đẫm mồ hôi, xương máu của những người lính hải quân và nhân dân địa phương đã ngã xuống để biển trời quê hương mãi mãi thanh bình.
Ngày nay, di tích bến tàu Không số Thạnh Phong đã trở thành "địa chỉ đỏ" giáo dục truyền thống yêu nước, ý thức bảo vệ chủ quyền biển đảo thiêng liêng và tinh thần yêu chuộng hòa bình cho hàng trăm ngàn lượt học sinh, sinh viên, cán bộ và du khách mỗi năm. Bên cạnh việc tưởng niệm quá khứ hào hùng, vùng đất Thạnh Phong – Thạnh Hải đang chuyển mình mạnh mẽ với các dự án năng lượng tái tạo điện gió ven biển, bảo tồn hệ sinh thái rừng ngập mặn và phát triển kinh tế biển bền vững, đem lại cuộc sống ấm no trên chính mảnh đất từng chịu nhiều bom đạn chiến tranh.
Trong hành trình số hóa và gìn giữ di sản lịch sử quốc gia trên không gian mạng, chuyên trang Vĩnh Long NSSC trân trọng giới thiệu tư liệu bách khoa toàn diện về di tích bến tàu Không số Thạnh Phong. Những ký ức bất tử tại di tích bến tàu Không số Thạnh Phong nơi cửa biển Cồn Bửng – Khâu Băng sẽ mãi mãi tỏa sáng như ngọn hải đăng lịch sử, hun đúc lòng tự hào dân tộc và khát vọng vươn ra biển lớn của quê hương Vĩnh Long – Bến Tre trong kỷ nguyên mới.
NSSC Vĩnh Long
vinhlong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Vĩnh Long.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lịch sử Vĩnh Long.
Bài liên quan
Phạm Hùng - Người chiến sĩ cộng sản kiên trung và nhà lãnh đạo kiệt xuất của Đảng
Phạm Hùng là nhà lãnh đạo kiệt xuất của Đảng và Nhà nước quê Long Hồ Vĩnh Long, nguyên Bí thư Trung ương Cục miền Nam và Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Việt Nam.
Võ Trường Toản - Bậc tôn sư khai sáng nền giáo dục và đạo học Sùng Đức
Võ Trường Toản hiệu Sùng Đức tiên sinh là nhà giáo lớn thế kỷ XVIII khai sáng nền giáo dục Nam Bộ, thầy dạy của nhóm Gia Định Tam Gia và Ngô Tùng Châu.
Nguyễn Đình Chiểu - Danh nhân văn hóa thế giới và ngọn cờ thơ văn yêu nước thế kỷ XIX
Nguyễn Đình Chiểu là nhà thơ yêu nước vĩ đại, người thầy giáo và lương y mẫu mực đất Nam Bộ, tác giả kiệt tác Lục Vân Tiên được UNESCO vinh danh thế giới.




