Bỏ qua đến nội dung

Cù lao An Bình Vĩnh Long - Ốc đảo xanh trù phú giữa dòng sông Tiền và sông Cổ Chiên

Nằm giữa bốn bề sóng nước mênh mông của sông Tiền và nhánh sông Cổ Chiên thuộc huyện Long Hồ, cù lao An Bình Vĩnh Long hiện lên như một dải lụa xanh trù phú rộng khoảng sáu mươi ki-lô-mét vuông. Vùng đất cù lao ngọt lành này kết tinh trọn vẹn bản sắc văn minh miệt vườn cùng những di sản kiến trúc trăm năm của miền Tây Nam Bộ.

NSSC Vĩnh LongĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Không gian sông nước miệt vườn xanh mát tại cù lao An Bình Vĩnh Long bên sông Cổ Chiên

Rời bến đò ngang xuôi theo những con rạch nhỏ rợp bóng thủy liễu và bần chua, du khách sẽ bước vào không gian sinh thái thanh bình của cù lao An Bình Vĩnh Long được hợp thành từ bốn xã cù lao trù phú. Nơi đây không chỉ quyến rũ bởi những vườn cây ăn trái bốn mùa trĩu quả bên sông Cổ Chiên mà còn lưu giữ tiếng chuông ngân từ cổ tự hơn hai thế kỷ rưỡi.

Vị trí địa lý và quá trình bồi tụ cù lao An Bình Vĩnh Long

Trong hệ thống địa mạo châu thổ Cửu Long, cù lao An Bình Vĩnh Long giữ một vị trí thủy văn vô cùng đắc địa khi nằm ngay điểm phân lưu hùng vĩ của dòng sông Tiền trước khi tách nhánh thành sông Cổ Chiên chảy qua trung tâm thành phố Vĩnh Long để đổ ra biển Đông. Sự bồi đắp không ngừng nghỉ của phù sa thượng nguồn qua hàng thiên niên kỷ đã kiến tạo nên một vùng đất cù lao màu mỡ, hiền hòa và tràn đầy sức sống.

Dải phù sa rộng lớn giữa hai dòng sông

Nhìn trên bản đồ địa lý tự nhiên vùng đồng bằng sông Cửu Long, khi dòng sông Tiền cuồn cuộn phù sa chảy qua khu vực cầu Mỹ Thuận đến địa phận tỉnh Vĩnh Long và tỉnh Tiền Giang (nay thuộc không gian liên kết vùng Đồng Tháp – Vĩnh Long), dòng chảy mở rộng và ôm trọn lấy cù lao An Bình Vĩnh Long với tổng diện tích tự nhiên khoảng sáu mươi ki-lô-mét vuông. Phía bắc và tây bắc của cù lao giáp trực tiếp với dòng chính sông Tiền hướng về phía chợ nổi Cái Bè, trong khi phía nam và đông nam được bao bọc bởi dòng sông Cổ Chiên sâu rộng đối diện trực tiếp với khu vực nội ô thành phố Vĩnh Long.

Nhờ vị trí nằm sâu trong nội đồng cách cửa biển hàng chục cây số và được hai nhánh sông lớn cung cấp nguồn nước ngọt dồi dào suốt mười hai tháng trong năm, thổ nhưỡng tại cù lao An Bình Vĩnh Long thuộc nhóm đất phù sa ngọt trẻ cực kỳ phì nhiêu, hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi phèn chua hay xâm nhập mặn gay gắt. Mỗi mùa nước nổi từ tháng bảy đến tháng mười âm lịch, dòng nước đỏ nặng phù sa lại len lỏi vào từng mương vườn, bồi lắng lớp bùn non giàu khoáng chất tự nhiên, tạo nên nền tảng sinh thái lý tưởng tương đồng với các dải cù lao danh tiếng trên dòng sông Tiền và sông Hậu như cù lao Tân Quy Cầu Kè Trà Vinh hay cù lao Thới Sơn.

Bốn xã cù lao và mạng lưới rạch Cái Muối

Về mặt địa giới hành chính và cấu trúc cư trú, toàn bộ vùng đất cù lao An Bình Vĩnh Long trực thuộc huyện Long Hồ, tỉnh Vĩnh Long và được hợp thành từ bốn xã cù lao gắn kết chặt chẽ với nhau gồm xã An Bình, xã Bình Hòa Phước, xã Hòa Ninh và xã Đồng Phú. Mỗi xã trên cù lao đều mang một sắc thái cảnh quan và thế mạnh canh tác riêng biệt nhưng cùng hòa quyện trong một tổng thể sinh thái xanh mát, không khói bụi công nghiệp và giữ nguyên cấu trúc làng quê sông nước cổ truyền.

Điểm đặc sắc nhất về mặt thủy đạo bên trong bốn xã cù lao chính là hệ thống kênh rạch chằng chịt đan xen như mạng nhện, nổi bật là tuyến rạch Cái Muối, rạch Tiên Châu, rạch Cái Cối và hàng trăm con lạch nhỏ dẫn nước trực tiếp từ sông Cổ Chiên và sông Tiền vào tận từng liếp vườn của người dân. Trước khi hệ thống đường bộ nông thôn và cầu cống được nâng cấp đồng bộ, chiếc xuồng ba lá và ghe tam bản len lỏi trên dòng rạch Cái Muối dưới tán bần chua, dừa nước xanh rì chính là phương tiện giao thông huyết mạch gắn kết đời sống sinh hoạt, giao thương nông sản và lễ hội của cư dân toàn vùng cù lao.

Dấu ấn khẩn hoang lập ấp thời mở cõi

Lịch sử định cư và khai phá cù lao An Bình Vĩnh Long gắn liền mật thiết với tiến trình mở cõi phương Nam và sự ra đời của dinh Long Hồ vào năm Nhâm Tý 1732 dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chu, một dấu mốc trọng đại luôn được nhắc nhớ trong lịch sử Long Hồ dinh. Thuở sơ khai vào đầu thế kỷ mười tám, vùng cù lao giữa sông này vốn là những bãi bồi hoang sơ rậm rạp lau sậy, bần, đước và cây rừng nhiệt đới với nhiều loài thủy tộc sinh sống.

Những lớp lưu dân người Việt từ vùng Ngũ Quảng và miền Đông Nam Bộ khi xuôi dòng sông Tiền tìm đất lập nghiệp đã sớm nhận ra thế đất cao ráo, đất thịt pha cát màu mỡ và nguồn nước ngọt quanh năm tại các thôn Bình Lương, Tiên Châu, Bình Hòa. Bằng đôi bàn tay cần cù và kinh nghiệm trị thủy sáng tạo, các bậc tiền hiền đã từng bước phát hoang, đào mương lên liếp, đắp bờ bao ngăn triều cường, biến vùng đất bãi bồi giữa sông Cổ Chiên thành những xóm làng trù phú, dựng đình lập chùa để củng cố điểm tựa tâm linh và định hình nên nền văn minh miệt vườn đặc sắc lưu truyền qua gần ba thế kỷ.

Hạng mục khảo cứuThông tin địa lý và văn hóa tại cù lao An Bình Vĩnh LongGiá trị sinh thái và di sản tiêu biểu
Vị trí địa lýNằm giữa dòng sông Tiền và sông Cổ Chiên, thuộc huyện Long Hồ, tỉnh Vĩnh LongỐc đảo xanh đối diện trung tâm thành phố Vĩnh Long với thủy đạo thuận lợi
Quy mô và đơn vịDiện tích khoảng 60 km² gồm bốn xã cù lao (An Bình, xã Bình Hòa Phước, Hòa Ninh, Đồng Phú)Cấu trúc làng quê miệt vườn sông nước đặc trưng đồng bằng sông Cửu Long
Hệ thống thủy vănMạng lưới rạch Cái Muối, rạch Tiên Châu và kênh mương nội đồng nhận nước ngọt quanh nămBồi đắp phù sa màu mỡ cho hệ thống vườn cây ăn trái bốn mùa trĩu quả
Di sản kiến trúc cổQuần thể chùa Tiên Châu Vĩnh Long (thế kỷ XVIII), nhà cổ Cai Cường Vĩnh Long (năm 1885), nhà thờ Đồng PhúDi tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia và kiến trúc giao thoa Đông Tây
Bản sắc văn hóaKhông gian văn minh miệt vườn, nghệ thuật đờn ca tài tử Nam Bộ và nghề trồng bonsai hoa kiểngBảo tàng sống về đời sống nông nghiệp và văn hóa tinh thần cư dân Nam Bộ

Hệ sinh thái nông nghiệp trù phú tại cù lao An Bình Vĩnh Long

Nhờ sự ưu đãi hào phóng của thiên nhiên cùng kỹ thuật canh tác miệt vườn tinh tế được tích lũy qua nhiều thế hệ, cù lao An Bình Vĩnh Long từ lâu đã nổi tiếng khắp vùng châu thổ như một vương quốc cây lành trái ngọt và trung tâm nghệ thuật hoa kiểng cổ truyền.

Vườn cây ăn trái bốn mùa đặc trưng vùng nước ngọt

Đi dọc theo những con đường làng rợp bóng mát hay ngồi trên xuồng chèo khua nhẹ mái dầm qua các nhánh kênh thuộc xã An Bình, Hòa Ninh và xã Bình Hòa Phước, ấn tượng sâu đậm nhất đối với bất kỳ ai khi đặt chân đến cù lao An Bình Vĩnh Long chính là những vườn cây ăn trái bốn mùa nối tiếp nhau bất tận. Khác với những vùng canh tác độc canh một loại nông sản, người dân trên bốn xã cù lao áp dụng mô hình đa canh truyền thống kết hợp chuyên canh theo từng tiểu vùng thổ nhưỡng ven sông Tiền và sông Cổ Chiên, giúp trên cù lao mùa nào cũng có hoa thơm và trái chín.

Đặc sản danh tiếng bậc nhất làm nên thương hiệu nông nghiệp của cù lao An Bình Vĩnh Long là giống chôm chôm — bao gồm chôm chôm thường, chôm chôm Java và đặc biệt là dòng chôm chôm nhãn vỏ mỏng, cơm dày giòn ráo, vị ngọt thanh và hương thơm nồng nàn có mối giao thoa mật thiết về nguồn giống với vùng chôm chôm nhãn Chợ Lách Bến Tre nằm liền kề bên kia nhánh sông Cổ Chiên. Khi bước vào chính vụ thu hoạch từ tháng tư đến tháng bảy âm lịch, cả một vùng cù lao rộng lớn như được nhuộm sắc đỏ rực và vàng cam của hàng vạn chùm chôm chôm chín mọng vít cong cành lá xuống sát mặt mương nước. Bên cạnh chôm chôm, các khu vườn tại đây còn quy tụ hàng chục giống cây ăn trái đặc sản nức tiếng của tỉnh Vĩnh Long như nhãn tiêu da bò, nhãn xuồng cơm vàng, sầu riêng Ri6 (giống sầu riêng trứ danh được ông Sáu Ri nhân giống thành công ngay trên mảnh đất Bình Hòa Phước, Long Hồ), xoài cát núm, mận An Phước, mít tố nữ, dâu Hạ Châu và kết nối cùng vùng cây có múi trứ danh như bưởi Năm Roi Bình Minh hay cam xoàn Trà Ôn Vĩnh Long.

Không gian sông nước và vườn cây ăn trái tại cù lao An Bình Vĩnh Long
Không gian sông nước và vườn cây ăn trái tại cù lao An Bình Vĩnh Long

Nghề trồng bonsai kiểng cổ tại xã Bình Hòa Phước

Không dừng lại ở giá trị kinh tế nông sản của vườn cây ăn trái bốn mùa, cư dân trên cù lao An Bình Vĩnh Long mà tâm điểm là vùng xã Bình Hòa Phước còn lưu giữ và phát triển nghề trồng hoa kiểng, bonsai và kiểng cổ truyền thống có lịch sử hơn một thế kỷ. Nằm trong trục không gian văn hóa sinh thái miệt vườn nối liền với thủ phủ làng hoa kiểng Cái Mơn, các nghệ nhân tại Bình Hòa Phước và Đồng Phú đã biến thú chơi tao nhã của các bậc nho sĩ, điền chủ xưa thành một làng nghề sinh vật cảnh tinh xảo.

Trong các khu vườn kiểng rộng hàng nghìn mét vuông ven dòng rạch Cái Muối, du khách có thể chiêm ngưỡng hàng trăm gốc mai vàng cổ thụ tuổi đời từ năm mươi năm đến trên một trăm năm, cùng những cặp kiểng cổ mai chiếu thủy, nguyệt quế, kim quýt, vạn niên tùng và khế gân được uốn sửa công phu theo chuẩn mực Tam cương ngũ thường, Tam tòng tứ đức, Mẫu tử tương thân hay Long giáng. Sự tỉ mỉ trong từng nhát kéo cắt tỉa, kỹ thuật ghép cành, tạo dáng thế bonsai hài hòa với chậu gốm nung mang sắc đỏ ấm áp của làng gạch gốm đỏ Mang Thít đã phản ánh chiều sâu thẩm mỹ và tâm hồn thanh lịch của con người đất cù lao.

Quần thể di tích kiến trúc cổ trên cù lao An Bình Vĩnh Long

Ẩn mình dưới những tán cây cổ thụ xanh rợp bóng của bốn xã cù lao, cù lao An Bình Vĩnh Long còn là vùng đất lưu giữ những di sản kiến trúc tôn giáo và dân dụng đặc sắc, phản ánh sinh động lịch sử gần ba trăm năm khai mở và giao lưu văn hóa tại vùng châu thổ.

Cổ tự trăm năm bên bờ sông Cổ Chiên

Biểu tượng tâm linh cổ kính và danh tiếng bậc nhất trên cù lao An Bình Vĩnh Long chính là chùa Tiên Châu (Tiên Châu tự), ngôi chùa cổ nhất tỉnh Vĩnh Long tọa lạc tại ấp Bình Lương, xã An Bình, ngay bên bờ tả ngạn sông Cổ Chiên. Theo sử liệu địa phương và truyền thuyết dân gian gắn với tên gọi bãi Tiên (Tiên Châu), ngôi chùa khởi nguyên là một am nhỏ bằng tre lá tên là am Di Đà do hòa thượng Giác Nguyên dựng lên vào khoảng giữa thế kỷ mười tám (năm 1750) để tu hành và hướng dẫn cư dân cù lao hướng thiện.

Trải qua các đợt mở rộng và đại trùng tu vào năm Gia Long thứ nhất (1802) và đặc biệt là đợt kiến thiết quy mô lớn năm Kỷ Mão 1899 dưới thời hòa thượng Thành Chất bằng các loại danh mộc như gỗ căm xe, gỗ sao và gỗ gõ đỏ, chùa Tiên Châu định hình tổng thể kiến trúc hình chữ Tam bề thế gồm bốn nếp nhà nối tiếp nhau là tiền đường, chánh điện, trung đường và hậu tổ. Bên trong chánh điện của di tích cấp quốc gia này hiện vẫn lưu giữ bộ tượng Phật Di Đà tam tôn bằng đất sét nung sơn son thếp vàng từ thế kỷ mười chín, các bức bao lam chạm lộng tứ linh, tứ quý cùng nhiều bức hoành phi, câu đối chữ Hán quý giá do các bậc danh nhân và thiện tín hiến cúng.

Kiến trúc cổ kính của chùa Tiên Châu trên cù lao An Bình Vĩnh Long
Kiến trúc cổ kính của chùa Tiên Châu trên cù lao An Bình Vĩnh Long

Dấu ấn kiến trúc Đông Tây bên dòng rạch Cái Muối

Nếu chùa Tiên Châu đại diện cho kiến trúc Phật giáo cổ truyền thì nằm sâu bên bờ dòng rạch Cái Muối thuộc ấp Bình Hòa, xã Bình Hòa Phước lại hiện diện một kiệt tác kiến trúc dân dụng cuối thế kỷ mười chín: ngôi nhà cổ Cai Cường do đại điền chủ Phạm Văn Bổn (tục gọi là ông Cai Cường) khởi dựng vào năm Ất Dậu 1885. Công trình là minh chứng tiêu biểu cho phong cách kiến trúc nội ứng ngoại hợp giao thoa Đông – Tây tại miền Tây Nam Bộ: phần mặt tiền và hành lang bên ngoài mang dáng dấp biệt thự Pháp cổ điển với mái ngói vảy cá, cột trụ vuông đắp nổi hoa văn Phục Hưng và cầu thang hình cánh cung uyển chuyển, trong khi toàn bộ kết cấu khung gỗ bên trong lại tuân thủ nghiêm ngặt quy thức nhà rường truyền thống phương Đông.

Hệ thống cột gỗ lim đen bóng cao ráo, vách ngăn bao lam chạm thủng hình chim muông hoa lá sơn son thếp vàng lộng lẫy cùng bộ trường kỷ, tủ thờ cẩn ốc xà cừ hơn một trăm ba mươi năm tuổi tại nhà cổ Cai Cường vẫn được các thế hệ hậu duệ bảo tồn nguyên vẹn. Bên cạnh đó, trên địa bàn bốn xã cù lao còn có nhiều công trình kiến trúc tâm linh và nhà xưa giàu giá trị lịch sử như đình thần An Bình, đình Bình Hòa Phước với những sắc phong thần triều Nguyễn, nhà xưa Mười Đầy dựng bằng gỗ căm xe trên mặt rạch hay nhà thờ họ đạo Đồng Phú mang kiến trúc Gothic thanh thoát giữa màu xanh miệt vườn.

Bản sắc văn minh miệt vườn của cù lao An Bình Vĩnh Long

Sự hòa quyện giữa thiên nhiên sông nước hiền hòa, những vườn cây ăn trái bốn mùa trĩu quả và hệ thống di tích trăm năm đã hun đúc nên cốt cách văn hóa nhân hậu, phóng khoáng, trọng nghĩa tình của cộng đồng cư dân cù lao An Bình Vĩnh Long.

Đờn ca tài tử Nam Bộ và nếp sống vườn

Trong đời sống tinh thần của người dân trên cù lao An Bình Vĩnh Long, bộ môn nghệ thuật đờn ca tài tử Nam Bộ — Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO vinh danh — không phải là những buổi biểu diễn sân khấu xa cách mà chính là hơi thở mộc mạc gắn liền với sinh hoạt thường nhật nơi xóm ấp. Sau những giờ phút chăm sóc vườn chôm chôm, tỉa cành bonsai tại xã Bình Hòa Phước hay giăng lưới bắt cá trên nhánh sông Cổ Chiên, các nghệ nhân miệt vườn lại quây quần bên hiên nhà cổ hoặc dưới bóng mát chòi vườn bên bờ rạch Cái Muối, cùng nhau so dây đàn kìm, đàn cò, đàn tranh, đàn bầu và ngân lên những bản Tổ, bản Dạ cổ hoài lang hay sáu câu vọng cổ ngọt ngào sâu lắng.

Nếp sống gắn kết cộng đồng trong không gian văn minh miệt vườn còn thể hiện rõ nét qua tập quán tương thân tương ái của cư dân bốn xã cù lao, từ việc đổi công làm vườn, đắp đập ngăn triều cho đến những ngày hội đình Kỳ Yên cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và các hoạt động văn hóa dân gian truyền thống như tát mương bắt cá, chèo xuồng ba lá trên rạch nhỏ hay gói bánh dân gian mỗi dịp lễ Tết, giỗ chạp.

Ẩm thực sông nước và bảo tồn sinh thái

Nguồn sản vật tự nhiên phong phú từ lòng sông Tiền, sông Cổ Chiên và những khu vườn trĩu quả đã góp phần định hình nên bản sắc văn hóa ẩm thực miệt vườn tinh tế tại cù lao An Bình Vĩnh Long. Nổi bật nhất trong các mâm cơm đãi khách quý của người dân cù lao là món cá tai tượng chiên xù Vĩnh Long được chế biến từ những con cá tai tượng nuôi tự nhiên trong mương vườn, khi chiên lên có lớp vảy vàng ươm xòe rộng như cánh hoa, cuốn cùng bánh tráng dẻo, bún tươi và các loại rau vườn thanh mát. Bên cạnh đó là hương vị đậm đà của nồi lẩu mắm Vĩnh Long nghi ngút khói quy tụ hàng chục loài cá đồng, tôm sông và rau thủy sinh đặc trưng mùa nước nổi như bông điên điển, bông súng, kèo nèo, rau nhút và đọt nhãn lồng.

Ngày nay, công tác bảo tồn cảnh quan sinh thái tự nhiên, giữ gìn nguồn nước sạch trên hệ thống rạch Cái Muối, bảo vệ các vườn cây ăn trái cổ thụ và trùng tu di tích lịch sử đang được chính quyền cùng nhân dân địa phương triển khai đồng bộ theo hướng phát triển xanh bền vững. Trên hành trình số hóa và quảng bá kho tàng văn hóa bản địa tỉnh nhà, chuyên trang Vĩnh Long NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống dữ liệu bách khoa toàn diện về các danh thắng, di tích và làng nghề truyền thống dọc đôi bờ sông Tiền – sông Hậu. Giữa nhịp sống hiện đại không ngừng chuyển mình, cù lao An Bình Vĩnh Long vẫn mãi giữ trọn vẻ đẹp thanh khiết của một ốc đảo xanh văn hiến giữa lòng châu thổ Cửu Long.

Chia sẻ:
VC

NSSC Vĩnh Long

vinhlong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Vĩnh Long.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Vĩnh Long.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất