Bỏ qua đến nội dung

Ao Bà Om Trà Vinh - Tuyệt tác hồ vuông cổ kính giữa rừng sao dầu trăm tuổi

Nằm giữa vùng đất giồng cát cổ thuộc phường 8, thành phố Trà Vinh, danh thắng quốc gia Ao Bà Om Trà Vinh hiện lên như một viên ngọc bích tĩnh lặng được bao bọc bởi rừng cây cổ thụ hàng thế kỷ. Không gian sinh thái và tâm linh nơi đây kết tinh chiều sâu văn hóa của đồng bào Khmer Nam Bộ.

NSSC Vĩnh LongĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Mặt nước phẳng lặng và rừng cây cổ thụ tại danh thắng Ao Bà Om Trà Vinh

Dạo bước dưới tán lá rợp mát của hàng trăm gốc cây sao dầu cổ thụ với những bộ rễ trồi mặt đất uốn lượn kỳ vĩ, du khách lập tức cảm nhận được luồng sinh khí trong lành lan tỏa từ mặt nước Ao Vuông phẳng lặng. Không chỉ là công trình trữ nước ngọt gắn liền với truyền thuyết bà Om, quần thể Ao Bà Om Trà Vinh còn kết nối hài hòa cùng ngôi chùa cổ Wat Angkor Raig Borei tạo nên một di tích danh thắng cấp quốc gia độc bản.

Nguồn gốc địa chất và truyền thuyết Ao Bà Om Trà Vinh

Sự ra đời của Ao Bà Om Trà Vinh là kết tinh kỳ diệu giữa quá trình kiến tạo địa chất vùng duyên hải đồng bằng sông Cửu Long hàng ngàn năm trước với trí tuệ lao động, trị thủy và kho tàng văn học dân gian giàu chất thơ của cộng đồng cư dân Khmer bản địa.

Địa hình giồng cát cổ và mạch nước ngọt tự nhiên

Xét dưới góc độ địa lý tự nhiên và khảo cổ học vùng châu thổ Cửu Long, khu vực thành phố Trà Vinh và vùng phụ cận vốn được hình thành trên hệ thống các dải giồng cát cổ chạy dọc song song với đường bờ biển Đông, nằm kẹp giữa hai nhánh sông lớn là sông Cổ Chiên và sông Hậu. Tương tự như địa tầng cư trú cổ tại di tích khảo cổ Lưu Cựu và văn hóa Óc Eo vùng duyên hải Trà Vinh Vĩnh Long, các dải giồng cát cổ tại vùng Nguyệt Hóa – Lương Hòa (nay thuộc phường 8, thành phố Trà Vinh) có cao độ lớn hơn mặt ruộng trũng xung quanh từ ba đến năm mét, cấu tạo bởi lớp cát pha sét xốp có khả năng thẩm thấu và tích tụ nước mưa rất tốt.

Tuy nhiên, một thách thức sinh tồn lớn đối với cư dân cổ sinh sống trên vùng đất ven biển này là vào mùa khô hạn kéo dài từ tháng chạp đến tháng tư âm lịch hằng năm, nước mặn từ biển Đông thường xâm nhập sâu vào các sông rạch, khiến nguồn nước ngọt phục vụ sinh hoạt và canh tác trở nên khan hiếm. Để thích ứng với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt ấy, những thế hệ cư dân Khmer tiền nhân đã biết lựa chọn vị trí trũng tự nhiên ngay dưới chân các dải giồng cát cổ, tiến hành đào sâu và đắp bờ bao xung quanh để chạm tới mạch nước ngầm ngọt lành, hình thành nên hồ chứa nước quy mô lớn mang tên Ao Bà Om Trà Vinh.

Câu chuyện cuộc thi đào ao và trí tuệ bà Om

Trong tâm thức dân gian của đồng bào Khmer Nam Bộ, nguồn gốc hình thành Ao Bà Om Trà Vinh và tên gọi của danh thắng luôn gắn liền với truyền thuyết bà Om — một câu chuyện cổ tích vừa hóm hỉnh vừa sâu sắc giải thích cả diện mạo vuông vức của mặt hồ lẫn tập quán hôn nhân truyền thống. Tương truyền vào thuở xa xưa, để giải quyết nạn thiếu nước ngọt vào mùa nắng hạn cho dân làng vùng đất giồng, đồng bào trong phum sóc đã quyết định tổ chức một cuộc thi đào ao lớn giữa hai phe nam giới và nữ giới với giao ước rằng bên nào đào xong ao sâu và rộng hơn trước khi sao Mai mọc thì bên thua phải chịu lệ đi cưới hỏi bên thắng.

Phía nam giới do cậy mình có sức vóc khỏe mạnh và số lượng đông đảo nên chủ quan, vừa đào đất vừa mải mê vui chơi, ca hát rồi ngủ quên trên bờ cát. Ngược lại, phía phụ nữ dưới sự chỉ huy tài tình và mưu lược của một người phụ nữ thông tuệ tên là bà Om đã đoàn kết làm việc không ngơi nghỉ suốt đêm thâu. Bà Om còn nghĩ ra kế treo những chiếc đèn lồng lên ngọn cây cao phía đông lúc nửa đêm khiến phái nam tưởng lầm sao Mai đã mọc nên bỏ cuộc về nghỉ sớm. Kết quả là khi bình minh thực sự ló rạng, cánh phụ nữ đã hoàn thành một chiếc ao vuông vức rộng mênh mông đầy ắp nước ngọt trong vắt. Từ chiến thắng của trí tuệ và sự cần cù ấy trong truyền thuyết bà Om, chiếc ao được nhân dân đặt tên là Ao Bà Om, còn gò đất do cánh đàn ông đào dang dở gần đó được gọi là Ao Ông Đốm.

Dấu ấn trị thủy của cư dân Khmer vùng đất giồng

Đằng sau lớp vỏ huyền thoại lãng mạn của truyền thuyết bà Om, các nhà nghiên cứu lịch sử và dân tộc học đều nhận định Ao Bà Om Trà Vinh là một di sản kỹ thuật trị thủy và quy hoạch không gian cộng đồng tiêu biểu của người Khmer vùng hạ lưu sông Mê Kông. Trong mô hình cư trú truyền thống của người Khmer cổ trên các dải giồng cát cổ, mỗi trung tâm tôn giáo – văn hóa lớn đều gắn liền với các hồ chứa nước hình chữ nhật hoặc hình vuông (Baray hay Srah) được đào theo trục hướng Đông – Tây chuẩn xác, vừa mang chức năng điều hòa thủy lợi, trữ nước ngọt mùa khô, vừa biểu trưng cho đại dương vũ trụ bao quanh núi thần Meru trong triết lý Phật giáo và Ấn Độ giáo.

Trải qua hàng thế kỷ bồi đắp và tu bổ bởi bàn tay của nhiều thế hệ cư dân địa phương, công trình hồ nước cổ tại khóm 3 và khóm 4, phường 8, thành phố Trà Vinh (cách trung tâm thành phố khoảng bảy ki-lô-mét về hướng tây nam dọc theo Quốc lộ 53) vẫn giữ được cấu trúc mặt nước ổn định tuyệt vời. Tên gọi dân dã Ao Vuông mà người dân ba dân tộc Kinh – Khmer – Hoa tại Trà Vinh thường trìu mến nhắc đến chính là sự ghi nhận vẻ đẹp hình học cân xứng hiếm có của một công trình thủy lợi nhân tạo đã hòa nhập hoàn toàn vào cảnh quan thiên nhiên nguyên sơ.

Tiêu chí khảo cứuThông số tự nhiên và lịch sử tại Ao Bà Om Trà VinhGiá trị sinh thái và văn hóa tiêu biểu
Tên gọi dân gianAo Bà Om Trà Vinh (còn gọi là Ao Vuông)Gắn liền truyền thuyết bà Om và kỹ nghệ đào hồ trữ nước ngọt cổ truyền
Vị trí tọa lạcPhường 8 (vùng đất Nguyệt Hóa – Lương Hòa xưa), thành phố Trà VinhNằm trên địa hình giồng cát cổ dọc trục Quốc lộ 53, cách trung tâm 7 km
Quy mô kích thướcChiều dài khoảng 500 m, chiều rộng khoảng 300 m (diện tích mặt nước ~15 ha)Tổng khuôn viên danh thắng và rừng cây bao quanh rộng hơn 300 ha
Hệ sinh thái thực vậtKhoảng hơn 500 gốc cây sao dầu cổ thụ hàng trăm năm tuổiQuần thể bộ rễ trồi mặt đất uốn lượn tạo hình hang hốc độc bản
Quần thể liền kềChùa Âng (Wat Angkor Raig Borei) và Bảo tàng Văn hóa dân tộc KhmerTrung tâm tổ chức lễ hội Ok Om Bok và đêm hội hoa đăng hằng năm
Xếp hạng di sảnDi tích danh thắng cấp quốc gia (Quyết định ngày 20/07/1994)Biểu tượng sinh thái và văn hóa tâm linh hàng đầu của vùng đất Trà Vinh

Cảnh quan sinh thái kỳ vĩ tại Ao Bà Om Trà Vinh

Điểm làm nên sức quyến rũ khác biệt của Ao Bà Om Trà Vinh so với mọi hồ nước tự nhiên hay nhân tạo khác tại miền Tây Nam Bộ chính là sự kết hợp hài hòa giữa mặt nước vuông vức phẳng lặng như gương với khu rừng nguyên sinh thu nhỏ gồm hàng trăm gốc cổ thụ bao bọc bốn phía bờ ao.

Mặt hồ Ao Vuông phẳng lặng suốt bốn mùa nắng gió

Nhìn từ trên cao xuống trung tâm danh thắng Ao Bà Om Trà Vinh, phần lòng hồ hiện lên với hình dáng chữ nhật gần vuông chuẩn xác — nguồn gốc của tên gọi Ao Vuông — có chiều dài khoảng năm trăm mét, chiều rộng khoảng ba trăm mét và độ sâu trung bình từ một phẩy năm đến hơn hai mét tùy theo mùa mưa nắng. Nhờ được nuôi dưỡng trực tiếp bởi mạch nước ngầm trong vắt nằm sâu dưới chân các dải giồng cát cổ và được che chắn gió bão bởi bốn bức tường cây cổ thụ khổng lồ xung quanh, mặt hồ Ao Vuông quanh năm hầu như không có sóng gợn, phẳng lặng như một tấm gương khổng lồ phản chiếu bầu trời xanh và mây trắng.

Một hiện tượng tự nhiên kỳ thú tại Ao Bà Om Trà Vinh là dù không thông trực tiếp với bất kỳ con sông hay kênh rạch lớn nào bên ngoài, mực nước ngọt trong ao chưa bao giờ cạn kiệt ngay cả trong những mùa khô hạn gay gắt nhất của vùng duyên hải. Sắc nước mặt hồ biến đổi tinh tế theo từng thời điểm trong năm và trong ngày, từ màu xanh ngọc bích trong trẻo vào buổi sớm mai, ánh vàng lấp lánh dưới nắng trưa nhiệt đới cho đến sắc tím trầm mặc khi hoàng hôn buông xuống, điểm xuyết bởi những cụm bông súng, hoa sen và rong thủy sinh thanh khiết.

Toàn cảnh mặt nước phẳng lặng và hàng cây cổ thụ tại Ao Bà Om Trà Vinh
Toàn cảnh mặt nước phẳng lặng và hàng cây cổ thụ tại Ao Bà Om Trà Vinh

Rừng cây sao dầu cổ thụ và những bộ rễ cổ quái

Bao bọc xung quanh bốn bờ cát uốn lượn của Ao Bà Om Trà Vinh là một quần thể thực vật vô giá gồm hơn năm trăm gốc cây sao dầu cổ thụ (chủ yếu thuộc hai loài cây sao đen Hopea odorata và cây dầu rái Dipterocarpus alatus đặc trưng của rừng nhiệt đới Đông Nam Á) có tuổi đời từ một trăm năm đến hơn ba trăm năm tuổi. Những thân cây cổ thụ vươn thẳng tắp lên bầu trời với chiều cao từ hai mươi đến ba mươi lăm mét, đường kính thân nhiều cây phải ba đến bốn người ôm mới xuể, tán lá đan cài khít vào nhau tạo thành một hành lang sinh thái rợp bóng mát dài gần hai ki-lô-mét chạy vòng quanh mặt hồ.

Đặc biệt nhất, do đặc điểm nền đất bờ ao cấu tạo từ cát pha của giồng cát cổ kết hợp với sự bào mòn tự nhiên của mưa gió và dòng nước chảy qua hàng thế kỷ, lớp đất cát bề mặt dần trôi xuống lòng hồ, để lộ ra hàng trăm bộ rễ trồi mặt đất khổng lồ uốn lượn kỳ vĩ. Có những bộ rễ trồi mặt đất vươn cao khỏi mặt cát từ hai đến ba mét, trải rộng hàng chục mét với những khối u nần sần sùi, xoắn xuýt vào nhau như những con trăn cổ đại hay tạo thành những vòm cổng, hang hốc tự nhiên rộng đến mức nhiều người có thể ngồi nghỉ mát hoặc đi xuyên qua bên dưới. Chính vẻ đẹp kỳ ảo, độc nhất vô nhị của hệ thống rễ cây cổ thụ này đã biến bờ ao thành một bảo tàng điêu khắc sống động của thiên nhiên.

Tiểu khí hậu mát lành và hệ sinh thái chim nước

Nhờ sự cộng hưởng giữa diện tích mặt nước rộng gần mười lăm héc-ta của Ao Vuông ở trung tâm và mật độ che phủ dày đặc của hơn năm trăm gốc cây sao dầu cổ thụ xung quanh bờ cát, toàn bộ khu vực Ao Bà Om Trà Vinh sở hữu một vùng tiểu khí hậu ôn hòa, mát mẻ quanh năm được ví như lá phổi xanh của thành phố Trà Vinh. Ngay cả vào những ngày hè nắng nóng đỉnh điểm tại miền Tây Nam Bộ, khi bước chân vào dưới tán rừng sao dầu quanh bờ ao, nhiệt độ không khí lập tức dịu xuống từ ba đến bốn độ C, chỉ còn tiếng gió xạc xào qua vòm lá cao và hương nhựa cây rừng thoang thoảng.

Môi trường sinh thái trong lành, yên tĩnh của Ao Bà Om Trà Vinh còn là nơi trú ngụ và kiếm ăn lý tưởng của hàng chục loài chim nước, cò trắng, vạc, bói cá cùng các loài cá nước ngọt bản địa dưới lòng hồ. Những gò cát nhấp nhô xen lẫn thảm cỏ xanh mượt dưới chân các bộ rễ trồi mặt đất tạo nên không gian sinh hoạt cộng đồng, nghiên cứu thực vật học và thưởng ngoạn phong cảnh thanh bình cho người dân địa phương cũng như du khách thập phương.

Những bộ rễ cây sao dầu cổ thụ trồi lên mặt đất kỳ vĩ bên bờ Ao Bà Om Trà Vinh
Những bộ rễ cây sao dầu cổ thụ trồi lên mặt đất kỳ vĩ bên bờ Ao Bà Om Trà Vinh

Quần thể văn hóa tâm linh quanh Ao Bà Om Trà Vinh

Giá trị của Ao Bà Om Trà Vinh không tách rời đơn lẻ mà nằm trong một tổng thể không gian văn hóa – tôn giáo – bảo tàng liên hoàn của đồng bào Khmer Nam Bộ, nơi cảnh quan thiên nhiên giao hòa mật thiết với kiến trúc chùa tháp cổ kính và di sản nghệ thuật truyền thống.

Ngôi chùa cổ Wat Angkor Raig Borei hơn mười thế kỷ

Nằm ngay sát bờ phía đông bắc của Ao Bà Om Trà Vinh, ẩn mình dưới những tán cây sao dầu cổ thụ rợp bóng là chùa Âng Trà Vinh — ngôi đại tự Phật giáo Nam tông Khmer có tên chữ Khmer là Wat Angkor Raig Borei. Theo sử liệu và truyền thuyết địa phương, ngôi chùa cổ này được khởi dựng từ cuối thế kỷ thứ mười (khoảng năm 990) và được trùng tu quy mô lớn vào giữa thế kỷ mười chín (năm 1842), trở thành một trong những ngôi chùa cổ xưa và tiêu biểu bậc nhất trong hệ thống hơn một trăm bốn mươi ngôi chùa Khmer tại vùng đất Trà Vinh.

Kiến trúc của Wat Angkor Raig Borei mang đậm phong cách nghệ thuật Khmer cổ điển với cổng chùa trang trí hình tượng thần rắn Naga nhiều đầu, tiên nữ Kinnari, chim thần Krud (Garuda) và ngôi chính điện (Preah Vihear) vươn cao ba tầng mái cong vút tựa lưng vào rừng cây cổ thụ của Ao Bà Om Trà Vinh. Sự hiện diện của ngôi chùa cổ hơn một thiên niên kỷ ngay bên bờ Ao Vuông phẳng lặng đã thổi hồn tâm linh thiêng liêng vào cảnh sắc thiên nhiên, nơi mỗi buổi chiều tà, tiếng kinh kệ trầm hùng của các vị sư sãi hòa cùng tiếng chuông chùa và âm vang của dàn nhạc lễ cổ truyền tạo nên cảm giác thanh tịnh tuyệt đối.

Không gian trưng bày di sản văn hóa dân tộc Khmer

Liền kề ngay bên cạnh cổng chùa Âng và đối diện với khuôn viên Ao Bà Om Trà Vinh là công trình Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer Trà Vinh được thiết kế theo lối kiến trúc truyền thống Khmer hài hòa với cảnh quan hồ nước và vườn cây xanh. Bảo tàng hiện lưu giữ, trưng bày hơn tám trăm hiện vật gốc, hình ảnh và mô hình tái hiện toàn diện đời sống vật chất lẫn tinh thần của đồng bào Khmer vùng đồng bằng sông Cửu Long qua bốn không gian chuyên đề lớn gồm văn hóa tâm linh Phật giáo Nam tông, văn hóa đời sống nông nghiệp – làng nghề, nghệ thuật biểu diễn truyền thống và các mô hình kiến trúc nhà ở, chùa tháp.

Khi kết hợp tham quan Ao Bà Om Trà Vinh cùng không gian bảo tàng và chùa Âng, du khách có cơ hội tìm hiểu sâu sắc các di sản văn hóa phi vật thể độc đáo được bảo tồn ngay tại các phum sóc xung quanh danh thắng. Tiêu biểu trong số đó là nghệ thuật chế tác thủ công tại làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh (phường 8, thành phố Trà Vinh) chuyên tạo hình mão chằn Yeak, khỉ Hanuman phục vụ cho nghệ thuật Hát bội Vĩnh Long và sân khấu Dù Kê Rô Băm của đồng bào Khmer Trà Vinh, cũng như âm hưởng rộn ràng của nghệ thuật Hát sắc bùa Phú Lễ Ba Tri Bến Tre và nhạc lễ Ngũ âm Khmer Trà Vinh luôn ngân vang trong các kỳ đại lễ.

Giá trị lễ hội và bảo tồn danh thắng Ao Bà Om Trà Vinh

Không chỉ là một thắng cảnh thiên nhiên kỳ thú, Ao Bà Om Trà Vinh còn đóng vai trò là trái tim văn hóa lễ hội của cộng đồng ba dân tộc Kinh – Khmer – Hoa và là đối tượng ưu tiên hàng đầu trong chiến lược bảo tồn di sản sinh thái bền vững của địa phương.

Đêm hội cúng trăng và nghi thức thả hoa đăng cổ truyền

Suốt nhiều thế kỷ qua, không gian rộng lớn quanh bờ Ao Bà Om Trà Vinh và sân chùa Wat Angkor Raig Borei chính là trung tâm diễn ra các kỳ lễ tết cổ truyền trọng đại nhất trong năm của đồng bào Khmer, bao gồm lễ hội Chôl Chnăm Thmây và lễ Sene Đôlta của đồng bào Khmer Trà Vinh và đặc biệt rực rỡ nhất là lễ hội Ok Om Bok (Lễ Cúng Trăng — Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia) diễn ra vào dịp rằm tháng mười âm lịch hằng năm. Vào những ngày hội lớn này, hàng vạn đồng bào và du khách từ khắp các tỉnh miền Tây hội tụ về dưới tán rừng cây sao dầu cổ thụ, thưởng thức hương vị ẩm thực bản địa trứ danh như bún nước lèo Trà Vinh hay những đòn bánh tét Trà Cuôn Trà Vinh dẻo thơm nghĩa tình.

Khoảnh khắc thiêng liêng và huyền ảo nhất tại Ao Bà Om Trà Vinh diễn ra vào đêm rằm tháng mười âm lịch, khi vầng trăng tròn vành vạnh nhô cao trên đỉnh rừng sao cổ thụ, soi bóng xuống mặt nước Ao Vuông tĩnh lặng. Sau nghi thức cúng trăng tạ ơn thần Mặt Trăng đã ban cho mùa màng bội thu và tục đút cốm dẹp (Om Bok) chúc phúc cho trẻ nhỏ, hàng ngàn chiếc đèn gió (Kôm Hôi) được thả bay lên bầu trời và hàng ngàn chiếc đèn nước kết bằng bẹ chuối, hoa tươi thắp nến lung linh được thả xuống mặt hồ trong đêm hội hoa đăng rực rỡ, biến cả mặt nước cổ kính thành một dòng ngân hà lấp lánh ánh sáng cầu nguyện quốc thái dân an.

Bảo vệ rễ cây cổ thụ tại danh thắng quốc gia

Ghi nhận giá trị độc bản về cảnh quan địa chất, hệ sinh thái rừng cổ thụ và chiều sâu lịch sử văn hóa Khmer, ngày 20 tháng 7 năm 1994, Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã chính thức ban hành quyết định xếp hạng Ao Bà Om Trà Vinh là di tích danh thắng cấp quốc gia. Danh hiệu pháp lý cao quý này đã tạo hành lang quan trọng để chính quyền địa phương và các cơ quan chuyên môn triển khai đồng bộ các chương trình bảo tồn nghiêm ngặt đối với toàn bộ diện tích mặt nước Ao Vuông cũng như quần thể hơn năm trăm gốc cây sao dầu cổ thụ xung quanh bờ ao.

Nhằm bảo vệ những bộ rễ trồi mặt đất quý hiếm trước nguy cơ xói lở đất cát và tác động từ bước chân con người, ban quản lý di tích đã tiến hành đánh số quản lý từng cây cổ thụ, xây dựng hệ thống kè chắn cát sinh thái, bồi đắp đất dinh dưỡng định kỳ và quy hoạch lối đi bộ riêng biệt để giữ gìn sức sống bền bỉ cho rừng cây trăm tuổi. Trên hành trình số hóa và lan tỏa kho tàng di sản văn hóa, thiên nhiên đặc sắc của vùng đất châu thổ Cửu Long, chuyên trang Vĩnh Long NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống dữ liệu bách khoa toàn diện về các danh thắng, di tích lịch sử và lễ hội bản địa. Giữa nhịp sống hiện đại, Ao Bà Om Trà Vinh vẫn mãi là viên ngọc xanh vô giá lưu giữ hồn cốt thiên nhiên và văn hóa ngàn năm của đất phương Nam.

Chia sẻ:
VC

NSSC Vĩnh Long

vinhlong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Vĩnh Long.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Vĩnh Long.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất