Võ Trường Toản - Bậc tôn sư khai sáng nền giáo dục và đạo học Sùng Đức
NSSC Vĩnh LongĐăng: Cập nhật lần cuối: 26 phút đọc

Trong lịch sử giáo dục và văn hiến phương Nam thế kỷ XVIII, danh nhân Võ Trường Toản (?–1792) được tôn vinh là bậc Vạn thế sư biểu của vùng đất Gia Định – Lục tỉnh Nam Kỳ, người đặt viên gạch nền tảng đầu tiên cho dòng chảy Nho học yêu nước và thực học trên dải đất mới. Cuộc đời ẩn dật thanh cao tại làng Hòa Hưng và hành trình các bậc sĩ phu di táng mộ phần cụ về đất Bảo Thạnh (Ba Tri) đã kết tinh thành biểu tượng bất diệt của đạo lý tôn sư trọng đạo Việt Nam.
| Trường thông tin | Nội dung chi tiết |
|---|---|
| Tên chính thức / Danh xưng | Võ Trường Toản (Gia Định xử sĩ Sùng Đức Võ Trường Toản tiên sinh) |
| Tên húy / Tự / Hiệu | Húy Võ Trường Toản, hiệu Sùng Đức tiên sinh |
| Năm sinh – Năm mất | Chưa rõ năm sinh chính xác (khoảng giữa thế kỷ XVIII) – Mất ngày 27 tháng 7 năm 1792 (tức ngày 09/06 năm Nhâm Tý), tại làng Hòa Hưng, Gia Định |
| Quê quán bản địa | Nguyên quán vùng Bình Dương, phủ Tân Bình, dinh Phiên Trấn (Gia Định); sau ngày mất, năm 1867 được các sĩ phu di táng mộ phần và lập đền thờ tại làng Bảo Thạnh, huyện Ba Tri (nay thuộc tỉnh Bến Tre - vùng văn hóa Vĩnh Long) |
| Gia tộc / Xuất thân | Xuất thân trong gia đình Nho học thanh bạch, thông hiểu sâu sắc kinh điển Nho gia, sử học, thiên văn và y lý cổ truyền |
| Triều đại / Thời kỳ lịch sử | Cuối thời các chúa Nguyễn – thời kỳ Tây Sơn và buổi đầu chúa Nguyễn Phúc Ánh tại Gia Định (nửa cuối thế kỷ XVIII) |
| Chức vụ / Danh hiệu đỉnh cao | Danh nho xử sĩ (người học rộng tài cao nhưng không ra làm quan); được chúa Nguyễn Phúc Ánh ban hiệu "Gia Định xử sĩ Sùng Đức Võ tiên sinh" |
| Chiến công / Sự nghiệp tại Việt Nam | Mở trường dạy học lớn tại làng Hòa Hưng (Gia Định) thu hút hàng trăm môn sinh; đào tạo thế hệ danh thần, học giả trụ cột phương Nam như Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tịnh, Lê Quang Định, Phạm Đăng Hưng, Ngô Tùng Châu |
| Tác phẩm / Di văn tiêu biểu | Hoài cổ phú (bài phú chữ Nôm dài 24 câu đối biền ngẫu giàu triết lý lịch sử và nhân sinh) |
| Khu di tích / Đền thờ chính tại Việt Nam | Khu di tích Quốc gia Mộ và Đền thờ Võ Trường Toản tại xã Bảo Thạnh, huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre; Văn Thánh Miếu Vĩnh Long (thành phố Vĩnh Long) |
Thân thế ẩn dật và bối cảnh Gia Định thời Võ Trường Toản
Nửa cuối thế kỷ XVIII là giai đoạn lịch sử đầy biến động trên dải đất phương Nam khi những cuộc xung đột quân sự kéo dài suốt gần ba thập niên đã làm đảo lộn đời sống xã hội vùng đất Gia Định. Giữa khói lửa binh đao ấy, sự xuất hiện của bậc cao sĩ Võ Trường Toản với lối sống ẩn dật thanh khiết và tâm huyết mở trường rèn người đã thắp lên ngọn đuốc văn hiến rực sáng cho cả miền Nam Bộ.
Nguồn cội thanh cao và chí hướng bậc cao sĩ
Theo các bộ chính sử và địa chí cổ của Việt Nam như Gia Định thành thông chí và Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn, danh nhân Võ Trường Toản sinh vào khoảng giữa thế kỷ XVIII tại vùng đất Bình Dương, huyện Tân Bình, phủ Gia Định (một số tư liệu gia phả địa phương ghi nhận tổ tiên ông từ vùng Ngũ Quảng hoặc Thuận Hóa di cư vào lập nghiệp tại đất phương Nam từ đầu thế kỷ XVIII). Do sống ẩn dật và không màng lưu danh sử sách quan trường, năm sinh chính xác cùng tên tuổi song thân của ông không được ghi chép đầy đủ, song sử cũ đều thống nhất khẳng định ông là bậc kỳ tài tự học mà thông suốt cả Nho – Y – Lý – Số.
Ngay từ thuở thiếu thời đến lúc trưởng thành trên mảnh đất phương Nam, Võ Trường Toản đã nổi tiếng là người có tư chất thông tuệ phi thường, đọc rộng khắp các bộ Ngũ kinh, Tứ thư, Bách gia chư tử và lịch sử các triều đại. Khác với phần lớn kẻ sĩ đương thời thường dùi mài kinh sử chỉ để tìm đường tiến thân chốn quan trường, ông sớm xác lập chí hướng của một bậc Xử sĩ (bậc hiền tài ở ẩn giúp đời bằng con đường giáo hóa đạo đức), lấy việc tu dưỡng tâm tính thanh cao và giữ trọn khí tiết độc lập làm lẽ sống tối thượng.
Chính lối sống đạm bạc, trọng nghĩa khinh tài và thái độ đứng ngoài vòng tranh đoạt quyền lực giữa thời loạn đã giúp Võ Trường Toản giữ được sự tĩnh tại tuyệt đối của tâm hồn, trở thành điểm tựa tinh thần mẫu mực được cả quan chức lẫn thứ dân vùng Gia Định – Vĩnh Long hết mực kính ngưỡng.
Lánh nạn binh đao về mở trường làng Hòa Hưng
Vào thập niên 1770–1780, khi vùng đất Gia Định liên tiếp trở thành chiến trường giao tranh ác liệt, Võ Trường Toản đã rời vùng trung tâm đô hội về ẩn cư tại thôn Hòa Hưng, huyện Bình Dương, phủ Tân Bình (nay thuộc khu vực Quận 10, Thành phố Hồ Chí Minh). Giữa vùng quê yên tĩnh rợp bóng cây cổ thụ, ông dựng một ngôi nhà tranh giản dị để vừa cày ruộng tự túc lương thực, vừa mở lớp dạy học truyền bá đạo lý thánh hiền cho thanh niên các trấn phương Nam.
Trong bối cảnh vùng đất Nam Bộ mới được khai phá hơn một thế kỷ, đời sống kinh tế tuy trù phú nhờ đồng ruộng phì nhiêu nhưng hệ thống trường lớp chính quy còn rất thưa thớt, ngôi trường nghĩa thục của cụ Võ Trường Toản tại làng Hòa Hưng chẳng khác nào cơn mưa lành tưới mát mảnh đất khát khao chữ nghĩa. Tiếng lành về một vị tôn sư tài cao đức trọng, giảng dạy tận tâm mà không hề đòi hỏi học phí lễ lạt nhanh chóng lan truyền khắp các dinh Phiên Trấn, Trấn Biên, Long Hồ và Định Tường.
Hàng trăm thanh niên hiếu học từ khắp các vùng sông nước Đồng Nai, Bến Nghé, Mỹ Tho, Vĩnh Long, Bến Tre đã không quản ngại đường sá xa xôi tìm về làng Hòa Hưng xin nhập môn thụ giáo. Ngôi trường của Võ Trường Toản thường xuyên có từ hai trăm đến ba trăm môn sinh theo học cùng lúc, biến một xóm nhỏ ngoại ô thành trung tâm đào tạo nhân tài lớn nhất miền Nam cuối thế kỷ XVIII.

Sự nghiệp mở trường dạy học phương Nam của Võ Trường Toản
Đóng góp vĩ đại nhất đưa Võ Trường Toản lên vị trí người khai sáng nền giáo dục vùng đất Nam Bộ chính là phương pháp sư phạm tiên tiến và thành tựu đào tạo nên cả một thế hệ rường cột văn hóa, chính trị cho đất nước. Ông không dạy học trò làm thợ chữ mà rèn đúc những nhân cách lớn có thực tài kinh bang tế thế.
Phương pháp giảng dạy kinh sử gắn liền thực học
Trong giảng đường tại làng Hòa Hưng, Võ Trường Toản kiên quyết bác bỏ lối học vẹt tầm chương trích cú hay lối văn cử nghiệp sáo rỗng đương thời. Theo lời thuật lại của chính học trò xuất sắc là Thượng thư Phan Thanh Giản trong bài văn bia Văn học Võ tiên sinh mộ biểu (khắc dựng năm 1867), phương pháp dạy học của cụ luôn đi sâu vào bản chất cốt lõi của nghĩa lý: khi giảng giải Tứ thư, Ngũ kinh, cụ phân tích rạch ròi đạo lý cương thường, lòng nhân ái đối với bách tính và trách nhiệm của người quân tử trước vận nước.
Điểm đặc sắc vượt thời đại trong tư tưởng giáo dục của Võ Trường Toản là nguyên tắc Tùy tài nhi giáo (dạy học tùy theo năng lực và sở trường riêng của từng học trò) kết hợp chặt chẽ với tinh thần Thực học. Đối với những môn sinh có thiên hướng văn chương và sử học, ông hướng dẫn cách khảo cứu địa chí, biên chép lịch sử và sáng tác thi phú phản ánh đời sống thực tế; đối với những người có chí hướng hành chính, quân sự, ông truyền dạy phép trị dân, khẩn hoang lập ấp, thủy lợi và binh pháp cổ kim.
Hơn thế nữa, Võ Trường Toản dạy học trò bằng chính tấm gương sống động mỗi ngày của bản thân mình: sự nghiêm cẩn trong từng lời nói cử chỉ, tấm lòng hiếu đễ với tiền nhân, sự khoan dung độ lượng với người nghèo khó và bản lĩnh không cúi đầu trước cường quyền. Chính môi trường giáo dục nhân bản ấy đã hun đúc nên khí phách trọng nghĩa khí, bộc trực và giàu lòng yêu nước thương nòi của tầng lớp sĩ phu Nam Bộ.
Đào tạo thế hệ danh nho Gia Định Tam Gia
Từ mái trường Hòa Hưng của bậc tôn sư Võ Trường Toản, một thế hệ học trò kiệt xuất đã bước ra ánh sáng lịch sử, trở thành những danh thần, học giả, nhà giáo và nhà thơ đặt nền móng cho diện mạo văn hiến phương Nam đầu thế kỷ XIX. Tiêu biểu nhất trong số các cao đồ của ông là bộ ba danh sĩ lừng lẫy được lịch sử văn học Việt Nam tôn xưng là Gia Định Tam Gia (Ba nhà văn hóa lớn của đất Gia Định):
- Trịnh Hoài Đức (1765–1825, tự Chỉ Sơn, hiệu Cấn Trai): Thượng thư Bộ Lại, Bộ Lễ, Hiệp biện Đại học sĩ, tác giả bộ bách khoa địa chí kiệt xuất Gia Định thành thông chí và tập thơ Cấn Trai thi tập.
- Ngô Nhân Tịnh (?–1813, tự Nhữ Sơn): Thượng thư Bộ Công kiêm Hiệp trấn Gia Định thành, sứ thần kiệt xuất và đồng tác giả Gia Định tam gia thi tập, có bài vị được tôn thờ tại Văn miếu Trấn Biên.
- Lê Quang Định (1759–1813, tự Tri Chỉ, hiệu Tấn Trai): Thượng thư Bộ Binh, người chủ biên bộ địa lý học toàn quốc đầu tiên mang tên Hoàng Việt nhất thống dư địa chí (1806).
Bên cạnh Gia Định Tam Gia, môn hạ của Võ Trường Toản còn hội tụ những bậc danh nho tiết nghĩa như Ngô Tùng Châu (?–1801, bậc đại thần phụ đạo Đông cung Hoàng tử Cảnh, người đã uống thuốc độc tuẫn tiết giữ trọn chữ Trung tại thành Bình Định), Đức Quốc công Phạm Đăng Hưng (1765–1825, Thượng thư Bộ Lễ, thân phụ Thái hậu Từ Dụ), danh sĩ Lê Bá Phẩm và cụ Nguyễn Văn Lý — vị Đốc học Vĩnh Long đã trực tiếp minh oan cho cha của Phan Thanh Giản và truyền lại học phong họ Võ cho vị Tiến sĩ khai khoa Nam Kỳ cũng như cụ Đồ Nguyễn Đình Chiểu thế hệ sau.
Khí tiết Sùng Đức xử sĩ trước chúa Nguyễn của Võ Trường Toản
Một trong những trang đẹp nhất làm nên huyền thoại về nhân cách Võ Trường Toản trong chính sử Việt Nam là thái độ ứng xử điềm đạm, bất cầu danh lợi của ông trước sự chiêu hiền đãi sĩ của chúa Nguyễn Phúc Ánh (sau này là vua Gia Long). Dù được bậc quân vương đích thân vời ra làm quan lớn, ông vẫn một mực giữ đạo xử sĩ nơi thôn dã.
Cuộc hội kiến lịch sử cùng chúa Nguyễn Phúc Ánh
Năm Mậu Thân (1788), sau khi thu phục lại vùng đất Gia Định và bắt đầu củng cố căn cứ địa vững chắc để chuẩn bị tiến quân ra Bắc, chúa Nguyễn Phúc Ánh hết sức chú trọng việc tìm kiếm bậc hiền tài giúp nước. Nghe danh cụ Võ Trường Toản tại làng Hòa Hưng là bậc đại nho đức cao vọng trọng, học trò theo học đông tới hàng trăm người và nhiều môn sinh đã ra giúp việc đắc lực trong chính quyền, chúa Nguyễn Phúc Ánh đã nhiều lần sai sứ giả mang lễ vật trọng hậu đến tận trường học vời cụ vào dinh bàn việc nước.
Trong cuộc hội kiến lịch sử tại phủ chúa ở Gia Định, trước lời mời tha thiết của chúa Nguyễn Phúc Ánh muốn trao chức Thượng thư hoặc Quốc tử giám Tư nghiệp để cụ đứng đầu ngành giáo dục, Võ Trường Toản đã thẳng thắn nhưng lễ độ trình bày quan điểm trị quốc an dân dựa trên chữ Nhân và sức dân, đồng thời khẩn khoản xin được khước từ mọi chức tước phẩm hàm. Ông bày tỏ rằng bản thân vốn quen cảnh sống thanh bần giữa ruộng vườn, tuổi đã cao, xin được ở lại thôn Hòa Hưng tiếp tục dạy dỗ thanh niên thành tài để tiến cử người hiền giúp nước thì có ích hơn là tự mình khoác áo mão chốn triều đường.
Thái độ khiêm nhường nhưng kiên định, không màng phú quý vinh hoa của Võ Trường Toản giữa lúc bao người đang đua chen tìm kiếm công danh đã khiến chúa Nguyễn Phúc Ánh cùng toàn thể bá quan văn võ vô cùng kính phục.
Danh hiệu Gia Định xử sĩ Sùng Đức tiên sinh
Trân trọng chí hướng thanh cao của bậc hiền triết đất phương Nam, chúa Nguyễn Phúc Ánh không cưỡng ép Võ Trường Toản làm quan mà ban chiếu đặc cách miễn toàn bộ sưu dịch cho ông và ngôi trường Hòa Hưng, đồng thời đích thân ban tặng ông danh hiệu cao quý gồm mười chữ vàng: "Gia Định xử sĩ Sùng Đức Võ tiên sinh" (Ông thầy họ Võ có đức độ cao cả đang ở ẩn tại đất Gia Định). Chúa còn truyền lệnh cho quan lại địa phương định kỳ mang lúa gạo, lụa là đến thăm hỏi sức khỏe của tiên sinh.
Ngày 9 tháng 6 năm Nhâm Tý (tức ngày 27 tháng 7 năm 1792), bậc tôn sư Võ Trường Toản thanh thản trút hơi thở cuối cùng tại ngôi nhà tranh làng Hòa Hưng (Gia Định) giữa vòng tay thương tiếc khôn nguôi của hàng trăm học trò và nhân dân địa phương. Khi nghe tin ông qua đời, chúa Nguyễn Phúc Ánh vô cùng xúc động, sai quan mang lễ vật đến tận nơi tế điếu và ban sắc truy tặng thêm dòng chữ khắc trên bia mộ: "Sùng Đức Võ Trường Toản tiên sinh chi mộ".
Đám tang của cụ Võ Trường Toản năm 1792 tại làng Hòa Hưng là một sự kiện văn hóa lớn của đất Gia Định: các đại thần từng là học trò của cụ như Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tịnh, Lê Quang Định, Ngô Tùng Châu đều mặc áo đại tang bằng vải thô như để tang cha mẹ ruột, dựng lều cỏ bên mộ thầy suốt ba năm tâm tang để báo đáp công ơn dưỡng dục.

Di văn Hoài cổ phú và niên biểu cuộc đời Võ Trường Toản
Do suốt đời sống ẩn dật thanh bần và không chủ ý khắc in văn tập lưu truyền để cầu danh, phần lớn bài giảng kinh nghĩa của Võ Trường Toản được truyền khẩu qua ghi chép của các thế hệ môn sinh. Tuy nhiên, kiệt tác duy nhất còn lưu giữ trọn vẹn của ông là bài Hoài cổ phú đã đủ sức khẳng định tầm vóc tư tưởng triết học và tài năng văn chương chữ Nôm điêu luyện của bậc đại sư.
Tuyệt tác Hoài cổ phú và triết lý nhân sinh
Tác phẩm Hoài cổ phú (Phú cảm hoài chuyện xưa) của Võ Trường Toản là một bài phú chữ Nôm gồm 24 câu đối biền ngẫu (một số bản chép 26 câu hoặc 48 vế), được viết theo thể phú Đường luật độc vận hoặc liên vận vô cùng chặt chẽ. Ngay từ những vế mở đầu ("Chạnh lòng thế sự, gẫm chuyện cổ kim / Cuộc doanh hư khôn lẽ bắt đền, việc thành bại tối tăm khó kiếm"), tác giả đã đứng trên tầm cao của một nhà hiền triết để chiêm nghiệm quy luật thịnh suy, thành bại của lịch sử và lẽ vô thường của danh lợi thế gian.
Điểm sáng rực rỡ nhất xuyên suốt bài Hoài cổ phú của Võ Trường Toản không phải là sự bi quan yếm thế trước dâu bể cuộc đời, mà là lời khẳng định đanh thép về giá trị vĩnh hằng của Đạo nghĩa, của khí tiết trung thần nghĩa sĩ và nhân cách người quân tử ("Thà làm ngọc nát còn hơn giữ ngói lành / Chẳng thà chịu tiếng thơm muôn đời còn hơn sống thừa trong nhục nhã"). Tác phẩm ca ngợi những bậc hiền nhân giữ trọn tấm lòng trong sạch giữa dòng đời đục, biết tiến thoái hợp đạo trời và lấy việc giúp dân giữ nước làm trọng.
Chính những vần phú gân guốc, hào sảng và giàu chất triết lý ấy của Võ Trường Toản đã được truyền tụng rộng rãi trong các trường học khắp Lục tỉnh Nam Kỳ suốt thế kỷ XIX, trực tiếp ảnh hưởng đến bút pháp văn tế và thơ văn đạo nghĩa của cụ Đồ Nguyễn Đình Chiểu, Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa và Cử nhân Phan Văn Trị sau này.
Bảng niên biểu cuộc đời và di sản tại Việt Nam
Để khái quát toàn diện cuộc đời ẩn dật, sự nghiệp giáo dục khai phóng và hành trình di sản của Võ Trường Toản gắn liền với các địa danh trên lãnh thổ Việt Nam, bảng niên biểu dưới đây tổng hợp các mốc lịch sử tiêu biểu:
| Niên đại / Thời gian | Sự kiện lịch sử & Hoạt động tiêu biểu | Địa điểm tại Việt Nam | Ý nghĩa đối với văn hiến phương Nam |
|---|---|---|---|
| Khoảng giữa thế kỷ XVIII | Võ Trường Toản sinh ra và trưởng thành trong gia đình Nho học, tự học thông suốt kinh sử, y lý | Huyện Bình Dương, phủ Tân Bình, dinh Phiên Trấn (Gia Định) | Hình thành cốt cách bậc đại nho xử sĩ không màng danh lợi |
| Thập niên 1770–1780 | Lánh nạn binh đao về ẩn cư và mở trường dạy học lớn tại thôn Hòa Hưng | Thôn Hòa Hưng, huyện Bình Dương (Gia Định - TP. Hồ Chí Minh) | Khai sáng trung tâm giáo dục tư thục lớn nhất miền Nam với hàng trăm môn sinh |
| Giai đoạn 1780–1792 | Trực tiếp đào tạo nhóm Gia Định Tam Gia (Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tịnh, Lê Quang Định) và Ngô Tùng Châu, Phạm Đăng Hưng | Trường học Hòa Hưng (Gia Định) | Tạo dựng đội ngũ trí thức, danh thần và sử gia trụ cột của đất nước |
| Năm 1788 (Mậu Thân) | Chúa Nguyễn Phúc Ánh triệu kiến mời làm quan nhưng cụ khước từ; được ban hiệu "Gia Định xử sĩ Sùng Đức Võ tiên sinh" | Phủ Gia Định và thôn Hòa Hưng | Biểu tượng đỉnh cao của khí tiết thanh cao và sự tôn trọng hiền tài |
| Cuối thế kỷ XVIII | Sáng tác tác phẩm chữ Nôm Hoài cổ phú truyền dạy đạo lý trung nghĩa cho học trò | Thôn Hòa Hưng (Gia Định) | Mở đầu dòng văn chương triết lý nhân sinh và đạo nghĩa tại Nam Bộ |
| Ngày 27/07/1792 (Nhâm Tý) | Bậc tôn sư Võ Trường Toản tạ thế tại Hòa Hưng; các học trò đại thần để đại tang 3 năm | Làng Hòa Hưng (Gia Định) | Khẳng định đạo lý Tôn sư trọng đạo thiêng liêng của dân tộc Việt Nam |
| Năm 1852 (Nhâm Tý) | Vua Tự Đức chuẩn y lời tấu của Phan Thanh Giản, cho dựng đền thờ và khắc biểu chương tại Gia Định | Tỉnh Gia Định và Kinh đô Phú Xuân (Huế) | Ghi nhận chính thức công đức khai hóa văn hiến Nam Kỳ của triều đình |
| Ngày 28/03/1867 (Đinh Mão) | Phan Thanh Giản, Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Thông tổ chức di táng hài cốt cụ về làng Bảo Thạnh | Từ Hòa Hưng (Gia Định) về xã Bảo Thạnh, huyện Ba Tri (Bến Tre) | Cuộc di táng lịch sử biểu thị tinh thần tỵ địa bất khuất trước thực dân |
| Năm 1867–nay | Thờ phụng tại Văn Thánh Miếu Vĩnh Long và xếp hạng Di tích Quốc gia Mộ Võ Trường Toản tại Ba Tri | Thành phố Vĩnh Long và huyện Ba Tri (Bến Tre - Vĩnh Long) | Trở thành biểu tượng bất diệt của truyền thống hiếu học vùng Cửu Long |
Cuộc di táng mộ phần Võ Trường Toản về đất Ba Tri
Bảy mươi lăm năm sau ngày cụ Võ Trường Toản qua đời tại làng Hòa Hưng, một sự kiện lịch sử chưa từng có tiền lệ đã diễn ra vào mùa xuân năm Đinh Mão (1867): các bậc sĩ phu yêu nước Lục tỉnh đã cùng nhau tổ chức cuộc di táng hài cốt vị tôn sư vượt hàng trăm dặm sông nước từ vùng đất Gia Định bị Pháp chiếm đóng về vùng đất tự do tại làng Bảo Thạnh, huyện Ba Tri (thuộc tỉnh Vĩnh Long xưa).
Sĩ phu Lục tỉnh chung lòng giữ mộ tôn sư
Sau khi thực dân Pháp đánh chiếm thành Gia Định năm 1859 và buộc triều đình Huế ký Hòa ước Nhâm Tuất (1862) nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ, khu mộ của cụ Võ Trường Toản tại làng Hòa Hưng (Gia Định) rơi vào vùng kiểm soát của chính quyền thực dân. Đối với các sĩ phu và học trò truyền thừa của cụ đang thực hiện phong trào tỵ địa sang ba tỉnh miền Tây (như Kinh lược sứ Phan Thanh Giản, Đốc học Nguyễn Thông, cụ Đồ Nguyễn Đình Chiểu, Cử nhân Phan Văn Trị), việc để phần mộ của bậc tổ sư đạo học phương Nam nằm lại trong vùng đất bị giặc giày xéo là một nỗi day dứt khôn nguôi.
Tháng 8 năm Ất Sửu (1865), Đốc học tỉnh Vĩnh Long là cụ Nguyễn Thông cùng Bố chính sứ Trương Gia Hội và các thân hào nhân sĩ đã bàn bạc với Kinh lược sứ Phan Thanh Giản về kế hoạch xin phép thiên di (dời mộ) cụ Võ Trường Toản cùng phu nhân và người con gái từ làng Hòa Hưng (Gia Định) về an táng tại vùng đất thuộc quyền quản lý của triều đình Việt Nam ở tỉnh Vĩnh Long. Nhận thấy vùng đất làng Bảo Thạnh Ba Tri thuộc tổng Bảo Trị, huyện Bảo An (nay là xã Bảo Thạnh, huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre — quê hương của chính Phan Thanh Giản) có thế đất giồng cát cao ráo, phong thủy thanh tịnh và nhân dân giàu lòng hiếu nghĩa, cụ Phan Thanh Giản đã hiến một khu đất rộng phía đông nhà mình làm nơi an táng mới cho bậc tôn sư.
Kế hoạch di táng mộ phần cụ Võ Trường Toản không đơn thuần là một nghi thức tâm linh mà thực chất là một cuộc biểu dương ý chí yêu nước, khẳng định quyết tâm bảo vệ mạch nguồn văn hiến dân tộc của giới trí thức Nam Kỳ trước họa xâm lăng.
Hành trình rước linh cữu từ Hòa Hưng về Bảo Thạnh
Đầu năm Đinh Mão (1867), Đốc học Nguyễn Thông cùng các sĩ phu Trần Xuân Hòa, Nguyễn Hanh tự nguyện sang làng Hòa Hưng (Gia Định) trực tiếp trông coi việc cải táng hài cốt cụ Võ Trường Toản, phu nhân họ Lê và người con gái duyên mệnh mất sớm. Ngày 20 tháng Giêng năm Đinh Mão (tức ngày 24 tháng 2 năm 1867), đoàn thuyền rước ba cỗ tiểu sành phủ lụa đỏ bắt đầu rời bến sông Sài Gòn xuôi theo đường thủy qua sông Vàm Cỏ, sông Tiền, sông Hàm Luông để tiến về vùng đất Ba Tri thuộc tỉnh Vĩnh Long.
Suốt dọc hành trình đường sông dài hàng trăm cây số từ Gia Định về Ba Tri, đi qua bất kỳ bến nước, làng mạc nào, nhân dân và học trò các địa phương đều lập hương án ven bờ, đốt trầm hương và quỳ lạy tiễn đưa vị thầy tổ của đất phương Nam. Khi đoàn thuyền cập bến làng Bảo Thạnh (huyện Ba Tri), Kinh lược sứ Phan Thanh Giản mặc phẩm phục đại triều, cụ Đồ Nguyễn Đình Chiểu dù đôi mắt mù lòa vẫn chống gậy dẫn đầu hàng trăm môn sinh cùng nhân dân quanh vùng đình Phú Lễ Ba Tri Bến Tre ra tận bến sông nghênh đón linh cữu trong tiếng nhạc lễ trang nghiêm.
Ngày 23 tháng 2 năm Đinh Mão (tức ngày 28 tháng 3 năm 1867), lễ hạ huyệt an táng cụ Võ Trường Toản được cử hành trọng thể tại giồng đất làng Bảo Thạnh. Đích thân Tiến sĩ Phan Thanh Giản đã soạn bài văn bia Văn học Võ tiên sinh mộ biểu bằng chữ Hán đầy tâm huyết (được khắc lên tấm bia đá xanh dựng trước mộ), tổng kết trọn vẹn công đức khai sơn phá thạch nền giáo dục Nam Kỳ của Sùng Đức tiên sinh trước khi chính cụ Phan Thanh Giản tuẫn tiết vì nước chỉ hơn bốn tháng sau đó.
Khu di tích Bảo Thạnh và sự tôn vinh Võ Trường Toản
Hơn hai trăm ba mươi năm kể từ ngày bậc xử sĩ Hòa Hưng về cõi vĩnh hằng và gần một trăm sáu mươi năm kể từ ngày mộ phần của cụ yên nghỉ trên đất Ba Tri, di sản tinh thần của Võ Trường Toản đã hòa quyện sâu sắc vào bản sắc văn hóa của vùng đất Vĩnh Long – Bến Tre, trở thành ngọn hải đăng soi đường cho truyền thống hiếu học phương Nam.
Quần thể lăng mộ và đền thờ tại Ba Tri
Ngày nay, tại ấp Bảo Đức, xã Bảo Thạnh, huyện Ba Tri (nằm cách Khu di tích Nguyễn Đình Chiểu Ba Tri tại xã An Đức chỉ vài cây số và nằm gần khu mộ Tiến sĩ Phan Thanh Giản), quần thể Khu di tích Mộ và Đền thờ Võ Trường Toản tọa lạc yên bình dưới những tán cây cổ thụ xanh mát quanh năm. Cấu trúc khu mộ cổ vẫn giữ nguyên quy cách kiến trúc lăng mộ truyền thống Nam Bộ thế kỷ XIX bằng hợp chất ô dước và đá xanh, gồm vòng tường thành hình chữ nhật bao bọc ba ngôi mộ của cụ Võ Trường Toản ở chính giữa, mộ phu nhân họ Lê và mộ người con gái ở hai bên.
Trước phần mộ cụ Võ Trường Toản là tấm bia đá cổ nguyên bản khắc năm Đinh Mão (1867) mang dòng chữ Hán "Sùng Đức Võ Trường Toản tiên sinh chi mộ" cùng bài minh văn do Hiệp biện Đại học sĩ Phan Thanh Giản soạn thảo. Bên cạnh khu mộ là ngôi Đền thờ cụ Võ Trường Toản được xây dựng trang nghiêm theo kiến trúc cổ truyền mái ngói vảy cá, nơi đặt bức tượng thờ và hoành phi câu đối ca ngợi công đức bậc Vạn thế sư biểu. Với giá trị lịch sử văn hóa đặc biệt, khu di tích đã được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia.
Hằng năm, vào ngày mùng 9 tháng 6 âm lịch (ngày giỗ cụ Võ Trường Toản) và dịp ngày Nhà giáo Việt Nam 20 tháng 11, các thế hệ thầy giáo, cô giáo, học sinh, sinh viên và nhân dân khắp vùng đồng bằng sông Cửu Long lại hành hương về xã Bảo Thạnh cùng không gian lễ hội Kỳ Yên đình Phú Lễ Ba Tri Bến Tre để dâng hương báo công trước anh linh người thầy đầu tiên của đất Nam Bộ.
Thờ phụng tại Văn Thánh Miếu Vĩnh Long và Nam Bộ
Tại trung tâm tỉnh Vĩnh Long — vùng đất có bề dày lịch sử Long Hồ dinh và được mệnh danh là vùng đất học của miền Tây — công lao khai hóa đạo học của Võ Trường Toản được tôn vinh ở vị trí trang trọng bậc nhất. Ngay khi công trình Văn Thánh Miếu Vĩnh Long hoàn thành bên bờ sông Long Hồ vào năm 1866, các bậc sĩ phu Vĩnh Long đã rước bài vị của Sùng Đức tiên sinh Võ Trường Toản vào thờ tại tầng trên của lầu Văn Xương Các (cùng với các danh thần, danh nho có công lớn với văn hiến phương Nam).
Trong các kỳ lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long hằng năm, tên tuổi của cụ Võ Trường Toản luôn được xướng danh đầu tiên trong bản chúc văn tưởng niệm các bậc tiền hiền mở mang giáo dục, đặt nền móng cho truyền thống hiếu học Vĩnh Long. Không dừng lại ở đó, tên của ông còn được đặt cho Giải thưởng Võ Trường Toản — giải thưởng cao quý vinh danh các nhà giáo tiêu biểu tại Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều tỉnh thành phía Nam, cũng như Trường Đại học Võ Trường Toản và hàng trăm ngôi trường phổ thông trên cả nước.
Từ mái trường tranh Hòa Hưng thế kỷ XVIII đến khu mộ cổ Bảo Thạnh và lầu Văn Xương Các bên dòng sông Long Hồ, cốt cách thanh cao của cụ Võ Trường Toản mãi mãi là niềm kiêu hãnh của nền giáo dục Việt Nam. Trên hành trình gìn giữ và số hóa kho tàng di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Vĩnh Long NSSC trân trọng lưu giữ hồ sơ bách khoa toàn diện về danh nhân Võ Trường Toản, góp phần lan tỏa đạo lý tôn sư trọng đạo và khát vọng vươn lên bằng tri thức của con người vùng đất Vĩnh Long.
NSSC Vĩnh Long
vinhlong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Vĩnh Long.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Danh nhân Vĩnh Long.
Bài liên quan
Phạm Hùng - Người chiến sĩ cộng sản kiên trung và nhà lãnh đạo kiệt xuất của Đảng
Phạm Hùng là nhà lãnh đạo kiệt xuất của Đảng và Nhà nước quê Long Hồ Vĩnh Long, nguyên Bí thư Trung ương Cục miền Nam và Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Việt Nam.
Cuộc khởi nghĩa chống Pháp của Đốc binh Lê Cẩn và Nguyễn Giao tại Vũng Liêm Vĩnh Long năm 1872 - Hào khí hố Cầu Vông
Tìm hiểu cuộc khởi nghĩa chống Pháp của Đốc binh Lê Cẩn và Nguyễn Giao tại Vũng Liêm Vĩnh Long năm 1872, dấu son yêu nước bất khuất đầu xuân Nhâm Thân.
Làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh - Hồn cốt nghệ thuật sân khấu cổ truyền
Làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh lưu giữ nghệ thuật tạo hình mão và mặt nạ sân khấu Rô băm rực rỡ. Tìm hiểu triết lý tâm linh và tài hoa của nghệ nhân Khmer.




