Nguyễn Đình Chiểu - Danh nhân văn hóa thế giới và ngọn cờ thơ văn yêu nước thế kỷ XIX
NSSC Vĩnh LongĐăng: Cập nhật lần cuối: 31 phút đọc

Trong dòng chảy văn hiến và lịch sử dân tộc Việt Nam thế kỷ XIX, danh nhân Nguyễn Đình Chiểu (1822–1888) tỏa sáng như một ngôi sao lớn của nền thơ văn yêu nước, một người thầy giáo mẫu mực và một lương y tận tụy vì dân lành. Dù đôi mắt mù lòa giữa tuổi thanh xuân, cụ Đồ Chiểu vẫn dùng ngòi bút chính nghĩa, y thuật nhân từ và khí tiết kiên trung trên mảnh đất Gia Định - Ba Tri để bồi đắp tâm hồn nghĩa hiệp cho bao thế hệ người Việt.
| Trường thông tin | Nội dung chi tiết |
|---|---|
| Tên chính thức / Danh xưng | Nguyễn Đình Chiểu (nhân dân tôn kính gọi là Cụ Đồ Chiểu, Đồ Chiểu tiên sinh) |
| Tên húy / Tự / Hiệu | Húy Nguyễn Đình Chiểu, tự Mạnh Trạch, hiệu Trọng Phủ, Hối Trai (sau khi bị mù) |
| Năm sinh – Năm mất | Sinh ngày 1 tháng 7 năm 1822 (Nhâm Ngọ) – Mất ngày 3 tháng 7 năm 1888 (Mậu Tý), hưởng thọ 66 tuổi |
| Quê quán bản địa | Sinh tại làng Tân Thới, huyện Bình Dương, phủ Tân Bình, trấn Phiên An (Gia Định); quê cha tại xã Bồ Điền, huyện Phong Điền (Huế); gắn bó 26 năm cuối đời và an nghỉ tại làng An Đức, tổng Bảo An, huyện Ba Tri (nay thuộc xã An Đức, huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre - vùng văn hóa Vĩnh Long) |
| Gia tộc / Xuất thân | Thân phụ là cụ Nguyễn Đình Huy (thư lại tại dinh Tổng trấn Gia Định thành), thân mẫu là bà Trương Thị Thiệt người làng Tân Thới, Gia Định |
| Triều đại / Thời kỳ lịch sử | Vương triều Nguyễn (trải qua các triều vua Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức đến Hàm Nghi) và giai đoạn kháng chiến bảo vệ Lục tỉnh Nam Kỳ nửa cuối thế kỷ XIX |
| Chức vụ / Danh hiệu đỉnh cao | Tú tài khoa Quý Mão (1843) tại trường thi Gia Định, nhà thơ lớn của dân tộc, thầy giáo, thầy thuốc Đông y; được UNESCO vinh danh là Danh nhân văn hóa thế giới (niên khóa 2021–2022) |
| Chiến công / Sự nghiệp tại Việt Nam | Mở trường dạy học đào tạo môn sinh yêu nước tại Gia Định, Cần Giuộc và Ba Tri; hành nghề bốc thuốc cứu dân nghèo; dùng thơ văn khích lệ các cuộc khởi nghĩa của Trương Định, Phan Tôn, Phan Liêm chống ngoại xâm bảo vệ quê hương |
| Tác phẩm / Di văn tiêu biểu | Truyện Lục Vân Tiên, Dương Từ – Hà Mậu, Ngư Tiều y thuật vấn đáp, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, Văn tế Trương Định, Văn tế nghĩa sĩ trận vong Lục tỉnh, Chạy giặc, Ngóng gió đông |
| Khu di tích / Đền thờ chính tại Việt Nam | Khu di tích Quốc gia đặc biệt Mộ và Khu lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu tại xã An Đức, huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre; các đền thờ và trường học mang tên ông trên khắp 34 tỉnh thành Việt Nam |
Thân thế gia tộc và thời niên thiếu của Nguyễn Đình Chiểu
Cuộc đời của Nguyễn Đình Chiểu khởi nguồn từ sự giao thoa sâu sắc giữa truyền thống Nho học khuôn phép của miền đất Thuận Hóa - Phú Xuân với khí chất hào sảng, trọng nghĩa tình của vùng đất Gia Định - Nam Bộ buổi đầu thế kỷ XIX. Những biến động dồn dập của gia đình và thời cuộc trong những năm tháng thiếu thời đã sớm hun đúc nên bản lĩnh kiên cường cùng tấm lòng nhân hậu của chàng thanh niên họ Nguyễn.
Nguồn cội văn hiến và năm tháng tuổi thơ
Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu cất tiếng khóc chào đời vào ngày 1 tháng 7 năm 1822 (nhằm ngày 13 tháng 5 năm Nhâm Ngọ, niên hiệu Minh Mạng thứ ba) tại làng Tân Thới, huyện Bình Dương, phủ Tân Bình, trấn Phiên An (nay thuộc phường Cầu Kho, Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh). Thân phụ của ông là cụ Nguyễn Đình Huy (1781–1833), vốn người làng Bồ Điền, xã Phong An, huyện Phong Điền thuộc vùng phụ cận Quần thể di tích Cố đô Huế. Năm Canh Thìn (1820), khi Tả quân Lê Văn Duyệt vào nhậm chức Tổng trấn Gia Định thành lần thứ hai, cụ Nguyễn Đình Huy đã từ kinh đô Phú Xuân theo vào miền Nam giúp việc văn thư với chức Thư lại tại Văn hàn ty thuộc dinh Tổng trấn.
Tại vùng đất Gia Định trù phú, cụ Nguyễn Đình Huy kết duyên cùng bà Trương Thị Thiệt (1800–1846), một người phụ nữ hiền thục, đảm đang của làng Tân Thới, sinh hạ được bảy người con mà Nguyễn Đình Chiểu là con trai trưởng. Tuổi thơ của cậu bé Chiểu trôi qua êm đềm bên dòng kênh Tàu Hủ, được cha rèn cặp chữ nghĩa thánh hiền và được mẹ truyền dạy những lời ca dao, tục ngữ mộc mạc của người dân Nam Bộ. Năm Quý Tỵ (1833), khi cuộc binh biến tại thành Phiên An nổ ra, cụ Nguyễn Đình Huy vì giữ đạo liêm chính đã rời bỏ quan trường và gửi cậu con trai mười một tuổi ra kinh đô Huế nhờ một người bạn thân đang giữ chức Thái phó nuôi dạy ăn học.
Tám năm đèn sách tại đất kinh kỳ Phú Xuân từ năm 1833 đến năm 1840 đã giúp Nguyễn Đình Chiểu tiếp thu có hệ thống nền học vấn kinh sử Nho gia, đồng thời mở rộng nhãn quan về lịch sử, văn chương và y lý cổ truyền của dân tộc. Sự kết hợp hài hòa giữa cốt cách cẩn trọng, uyên thâm của học phong xứ Huế với tính cách bộc trực, nghĩa khí của người con sinh trưởng nơi đất phương Nam đã tạo nên nền tảng nhân cách vững chãi cho ông trước khi bước vào trường thi khoa cử.
Đỗ Tú tài Gia Định và biến cố mù lòa
Năm Canh Tý (1840), ở tuổi mười tám, Nguyễn Đình Chiểu từ giã kinh đô Phú Xuân trở về quê mẹ làng Tân Thới (Gia Định) để phụng dưỡng từ mẫu và chuẩn bị dự thi Hương. Tại trường thi Gia Định khoa Quý Mão niên hiệu Thiệu Trị thứ ba (1843), chàng thanh niên hai mươi mốt tuổi đã xuất sắc thi đỗ Tú tài. Tài học sáng láng cùng cốt cách đĩnh đạc của vị tân khoa họ Nguyễn khiến ông Võ Danh Nhựt — một bậc hào phú trọng chữ nghĩa tại vùng Cần Giuộc — vô cùng quý mến và hứa gả người con gái rượu cho ông, đồng thời chu cấp kinh phí để ông ra Huế tiếp tục học tập chờ khoa thi Hội.
Năm Đinh Mùi (1847), Nguyễn Đình Chiểu cùng người em trai là Nguyễn Đình Tựu lên đường ra kinh đô Phú Xuân nhập học để chờ ứng thí khoa Kỷ Dậu (1849). Thế nhưng, khi kỳ thi chưa kịp mở thì đầu mùa đông năm Mậu Thân (cuối năm 1848), ông nhận được tin dữ thân mẫu là bà Trương Thị Thiệt đột ngột lâm bệnh qua đời tại quê nhà Tân Thới vào ngày 10 tháng 11 năm Mậu Thân. Là người con chí hiếu, ông quyết định bỏ dở kỳ thi công danh trước mắt, lập tức đưa em nhỏ đáp thuyền vượt biển và băng rừng trở về phương Nam chịu tang mẹ.
Trên dặm đường thiên lý vạn dặm từ Huế về Gia Định giữa tiết trời mưa nắng khắc nghiệt, nỗi đau thương tột cùng vì mất mẹ cộng với sự vất vả dãi dầu và những giọt nước mắt khóc thương ngày đêm đã khiến đôi mắt của Nguyễn Đình Chiểu bị viêm nhiễm nặng. Khi về đến đất Quảng Nam, ông được một danh y dòng dõi Ngự y tận tình cứu chữa và truyền dạy nghề thuốc trong suốt nhiều tháng, nhưng bệnh tình đã quá nặng nên đôi mắt ông vĩnh viễn mất đi ánh sáng khi mới hai mươi sáu tuổi. Biến cố mù lòa giữa lúc tuổi xuân phơi phới lại càng thêm chồng chất khi gia đình vị hôn thê bội ước hủy hôn, cánh cửa quan trường khép lại và cảnh nhà rơi vào túng thiếu. Tuy nhiên, vượt lên trên nghịch cảnh khắc nghiệt ấy, ông đã lấy hiệu là Hối Trai (ngôi nhà nhỏ trong bóng tối nhưng giữ sáng tâm hồn), quyết tâm biến nỗi đau riêng thành nghị lực sống phi thường để phụng sự cuộc đời.

Hành trình mở trường dạy học và bốc thuốc của Nguyễn Đình Chiểu
Không để bóng tối của đôi mắt khuất phục ý chí, từ năm 1851, Nguyễn Đình Chiểu đã chọn con đường lập thân cao quý của bậc Nho sĩ chân chính giữa lòng dân gian. Bằng trí nhớ siêu phàm và tấm lòng nhân ái bao la, ông vừa mở trường dạy chữ rèn người, vừa bắt mạch kê đơn cứu chữa cho hàng ngàn bệnh nhân nghèo khổ khắp vùng Gia Định, Cần Giuộc và Ba Tri.
Ngôi trường nghĩa thục tại Bình Vi và Cần Giuộc
Sau ba năm cư tang mẹ trọn đạo hiếu tại làng Tân Thới, vào khoảng năm Tân Hợi (1851), Nguyễn Đình Chiểu mở trường dạy học ngay tại quê nhà Bình Vi (Gia Định). Tiếng lành đồn xa về một vị thầy giáo tuy mù lòa nhưng thông suốt kinh sử, giảng giải nghĩa lý sâu sắc và sống trọn vẹn đạo làm người đã thu hút đông đảo học trò từ khắp vùng Tân Bình, Tân Long tìm đến thụ giáo. Chính trong thời gian này, cảm phục trước tài đức và khí tiết cao khiết của thầy giáo Chiểu, một người học trò thân tín là ông Lê Tăng Quýnh (người làng Thanh Ba, huyện Cần Giuộc) đã xin phép gia đình mai mối người em gái thứ năm của mình là bà Lê Thị Điền (1835–1886) để kết duyên cùng thầy vào năm Giáp Dần (1854).
Tình nghĩa vợ chồng thủy chung, son sắt của bà Lê Thị Điền — một người phụ nữ Nam Bộ tần tảo, nhân hậu, hết lòng kính chồng thương con — đã trở thành điểm tựa tinh thần vô giá cho Nguyễn Đình Chiểu trong suốt hơn ba mươi năm tiếp theo. Khi thực dân Pháp nổ súng đánh chiếm thành Gia Định vào tháng 2 năm Kỷ Mùi (1859), không chấp nhận sống trong vùng địch tạm chiếm, ông đã đưa gia đình rời làng Tân Thới về quê vợ tại làng Thanh Ba, huyện Cần Giuộc, phủ Tân An (tỉnh Gia Định xưa, nay thuộc tỉnh Long An - Tây Ninh) ẩn cư ở chùa Tôn Thạnh và tiếp tục duy trì lớp học nghĩa thục.
Khác với lối học từ chương tầm chương trích cú chỉ nhằm mục đích vinh thân phì gia, phương pháp giáo dục của Nguyễn Đình Chiểu nối tiếp mạch nguồn thực học và trọng đạo nghĩa của bậc tôn sư tiền bối Võ Trường Toản trên đất Gia Định. Ông dạy học trò trước hết phải học đạo làm người ("Học theo ngọn đuốc văn chương / Đem lời nhân nghĩa dẫn đường chúng sanh"), biết giữ trọn chữ Trung với nước, chữ Hiếu với cha mẹ và chữ Nghĩa với đồng bào. Từ mái trường của cụ Đồ Chiểu tại Bình Vi, Cần Giuộc cho đến đất Ba Tri sau này, hàng trăm môn sinh ưu tú đã trưởng thành, trong đó có những nhà thơ, nhà giáo tài năng như Nguyễn Ngọc Chẩn, Phan Văn Trị, Bùi Hữu Nghĩa và nữ sĩ Sương Nguyệt Anh (Nguyễn Thị Khuê — con gái thứ tư của ông).
Y thuật cứu người và bộ Ngư Tiều y thuật
Song hành cùng sự nghiệp trồng người, Nguyễn Đình Chiểu còn là một danh y uyên thâm, kế thừa tinh hoa y học cổ truyền dân tộc từ thời Đại danh y Lê Hữu Trác (Hải Thượng Lãn Ông). Nhờ những năm tháng được học nghề thuốc tại Quảng Nam kết hợp với việc nhờ học trò đọc lại các bộ y thư kinh điển và trực tiếp khảo cứu hàng trăm vị thuốc Nam bản địa vùng sông nước Cửu Long, ông đã nắm vững phép chẩn mạch bằng xúc giác tinh nhạy và phương pháp phối ngũ dược liệu kỳ diệu.
Đối với Nguyễn Đình Chiểu, nghề y tuyệt nhiên không phải là kế sinh nhai để mưu cầu tiền bạc mà là phương tiện thực hành đạo Nhân nghĩa cứu khổ phò nguy. Ngôi nhà lá đơn sơ của cụ Đồ tại Cần Giuộc rồi sau này tại làng An Đức (Ba Tri) lúc nào cũng thơm nồng mùi thảo dược phơi khô; bất kể ngày đêm mưa gió, hễ có người dân nghèo đến gõ cửa xin bắt mạch bốc thuốc, cụ đều ân cần thăm khám miễn phí, thậm chí còn san sẻ cả gạo tiền cho những gia đình cơ nhỡ không đủ sức sắc thuốc.
Để truyền lại tri thức y học và đạo đức người thầy thuốc cho hậu thế, Nguyễn Đình Chiểu đã dày công sáng tác tác phẩm truyện thơ Nôm dài 3.642 câu mang tên Ngư Tiều y thuật vấn đáp (còn gọi là Ngư Tiều vấn đáp nho y diễn ca). Thông qua cuộc đối thoại giàu tính triết lý giữa chàng tiều phu Bào Tử Phu, ngư phủ Mộng Thê Triền với danh y Nhân Sư tại động Đơn Kỳ, tác phẩm không chỉ hệ thống hóa các bài thuốc dân gian trị bệnh phù hợp với thể trạng người Việt phương Nam mà còn gửi gắm thông điệp sâu sắc về y đức và khí tiết của người trí thức trước vận mệnh đất nước.
Kiệt tác Lục Vân Tiên và tư tưởng đạo nghĩa Nguyễn Đình Chiểu
Trong kho tàng văn học cổ điển Việt Nam, nếu kiệt tác Truyện Kiều của Đại thi hào Nguyễn Du là đỉnh cao nghệ thuật ngôn từ bác học ở miền Bắc và miền Trung, thì truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu chính là cuốn kinh thư đạo lý ăn sâu vào máu thịt của hàng triệu người dân lao động miền Nam. Tác phẩm vừa là bản tự truyện tâm huyết của chính tác giả, vừa là bức tranh sinh động tôn vinh vẻ đẹp nhân nghĩa của con người vùng đất mới.
Giá trị nhân văn của truyện thơ Lục Vân Tiên
Được Nguyễn Đình Chiểu khởi thảo vào khoảng đầu thập niên 1850 khi vừa mở trường dạy học tại Gia Định sau biến cố mù lòa và bội ước hôn nhân, truyện thơ Nôm Lục Vân Tiên gồm 2.082 câu thơ lục bát đã mở ra một khuynh hướng sáng tác hoàn toàn mới mẻ trong văn chương dân tộc. Ngay ở những câu mở đầu bất hủ ("Trước đèn xem truyện Tây Minh / Gẫm cười hai chữ nhân tình éo le / Hỡi ai lẳng lặng mà nghe / Dữ răn việc trước, lành dè thân sau"), tác giả đã xác lập rõ ràng mục đích văn chương vị nhân sinh, lấy cái thiện răn cái ác và đề cao chính nghĩa.
Nhân vật trung tâm Lục Vân Tiên là hình tượng lý tưởng kết tinh khát vọng của Nguyễn Đình Chiểu: một chàng trai văn võ song toàn, thấy chuyện bất bình giữa đường liền bẻ cây làm gậy đánh tan bọn cướp Phong Lai để cứu nàng Kiều Nguyệt Nga mà không màng chút ơn nghĩa đền đáp ("Nhớ câu kiến nghĩa bất vi / Làm người thế ấy cũng phi anh hùng"). Khi gặp tai ương khóc mẹ đến mù cả hai mắt, bị gia đình Võ Thể Loan tráo trở hãm hại đẩy vào hang đá Thương Tòng và bị bọn Trịnh Hâm đẩy xuống dòng sông, Lục Vân Tiên vẫn giữ trọn tấm lòng trung hiếu, cuối cùng được thần nhân và ông Ngư, ông Tiều cứu giúp, sáng mắt trở lại, thi đỗ Trạng nguyên và cầm quân dẹp giặc Ô Qua bảo vệ biên cương.
Sánh đôi cùng Lục Vân Tiên là hình tượng nàng Kiều Nguyệt Nga hiền thục, nết na nhưng vô cùng kiên trinh, thủy chung son sắt, thà ôm bức tượng chàng Vân Tiên gieo mình xuống sông tự vẫn chứ quyết không chịu khuất phục trước quyền thế ép duyên. Bên cạnh đó, những nhân vật bình dân như Hớn Minh, Vương Tử Trực, tiểu đồng, ông Ngư, ông Tiều, bà lão dệt vải trong rừng đều hiện lên với tấm lòng hào hiệp, bộc trực, sẵn sàng cưu mang người hoạn nạn mà không tính toán thiệt hơn.
Triết lý trọng nghĩa khinh tài của người Nam Bộ
Sức sống mãnh liệt của kiệt tác Lục Vân Tiên và tác phẩm Dương Từ – Hà Mậu (dài 3.456 câu thơ Nôm và thơ Đường luật) bắt nguồn từ chỗ Nguyễn Đình Chiểu đã chuyển hóa những phạm trù đạo đức Nho giáo sách vở thành đạo lý làm người sống động, gần gũi với tâm thức bình dân Nam Bộ. Trong thế giới nghệ thuật của ông, chữ Nhân và chữ Nghĩa không nằm ở chốn quan trường kiểu cách mà tỏa sáng ngay trong đời sống lao động phóng khoáng giữa thiên nhiên sông nước ("Ngư rằng lòng lão chẳng mơ / Dốc lòng nhân nghĩa há chờ trả ơn").
Ngôn ngữ thơ của Nguyễn Đình Chiểu trong Lục Vân Tiên mang đậm hơi thở lời ăn tiếng nói hằng ngày của cư dân vùng châu thổ sông Tiền, sông Hậu — mộc mạc, gân guốc, giàu nhịp điệu đối xứng và dễ nhớ dễ thuộc. Chính vì vậy, suốt hơn một thế kỷ rưỡi qua, trên khắp các xóm làng từ Gia Định, Mỹ Tho đến Vĩnh Long, Bến Tre, Trà Vinh, Cần Thơ, người dân đã sáng tạo ra loại hình diễn xướng dân gian Nói thơ Lục Vân Tiên (được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia).
Mỗi đêm trăng sáng bên hiên nhà hay trên những chiếc ghe thương hồ xuôi ngược dòng Cổ Chiên, dòng Hàm Luông, tiếng nói thơ Vân Tiên trầm bổng lại vang lên, truyền dạy cho con cháu bài học trọng nghĩa khinh tài, thủy chung trọn vẹn và niềm tin sắt đá rằng cái thiện tất thắng cái ác.

Dấu ấn thơ văn yêu nước tại Ba Tri của Nguyễn Đình Chiểu
Khi thực dân Pháp mở rộng cuộc chiến tranh xâm lược ra toàn bộ vùng đất Gia Định và đánh chiếm ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ theo Hòa ước Nhâm Tuất (tháng 6 năm 1862), cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu bước sang một giai đoạn lịch sử bi tráng bậc nhất. Từ đất Cần Giuộc về tá túc tại vùng đất Ba Tri (nay thuộc tỉnh Bến Tre - Vĩnh Long), ngòi bút của người nghệ sĩ mù đã trở thành ngọn cờ tinh thần cổ vũ các sĩ phu và nghĩa quân bảo vệ từng tấc đất quê hương.
Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc và khí phách Lục tỉnh
Ngay từ khi giặc Pháp nổ súng đánh phá thành Gia Định năm 1859, Nguyễn Đình Chiểu đã viết bài thơ Đường luật Chạy giặc ("Tan chợ vừa nghe tiếng súng Tây / Một bàn cờ thế phút sa tay / Bỏ nhà lũ trẻ lơ xơ chạy / Mất ổ đàn chim dáo dác bay"), ghi lại chân thực nỗi đau thương của nhân dân trước cảnh khói lửa chiến tranh và bày tỏ khát vọng bảo vệ cuộc sống thanh bình của muôn dân. Đến đêm rằm tháng 11 năm Tân Dậu (ngày 16 tháng 12 năm 1861), khi những người nông dân nghĩa sĩ tại Cần Giuộc tay cầm tầm vông vạt nhọn dũng cảm tập kích đồn giặc Tây Dương và anh dũng hy sinh, theo lời đề nghị của Tuần phủ Gia Định Đỗ Quang, cụ Đồ Chiểu đã sáng tác kiệt tác bất hủ Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc.
Lần đầu tiên trong lịch sử văn học trung đại Việt Nam, dưới ngòi bút đầy máu và nước mắt của Nguyễn Đình Chiểu, hình tượng người nông dân áo vải chân lấm tay bùn ("cui cút làm ăn, toan lo nghèo khó; chưa quen cung ngựa, đâu tới trường nhung") đã bước lên vị trí trung tâm của bức tượng đài anh hùng dân tộc. Vì lòng căm thù quân xâm lược giày xéo quê hương và ý chí tự nguyện bảo vệ xóm làng, những người dân ấp dân lân ấy đã khoác mảnh áo vải, cầm ngọn giáo tre, hỏa mai đánh bằng rơm con cúi mà đạp rào lướt tới, làm nên khúc tráng ca bất diệt ("Sống đánh giặc, thác cũng đánh giặc, linh hồn theo giúp cơ binh").
Tháng 6 năm Nhâm Tuất (1862), sau khi ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ (Gia Định, Định Tường, Biên Hòa) rơi vào tay Pháp, Nguyễn Đình Chiểu kiên quyết thực hiện chủ trương "tỵ địa" (rời vùng đất bị giặc chiếm đóng), đưa gia đình xuôi thuyền vượt sông Tiền về định cư tại làng An Đức, tổng Bảo An, huyện Ba Tri, tỉnh Vĩnh Long xưa (sau thuộc tỉnh Bến Tre). Tại đất Ba Tri, ông giữ mối liên hệ mật thiết với Bình Tây Đại nguyên soái Trương Định tại căn cứ Tân Hòa (Gò Công), Đốc binh Nguyễn Ngọc Thăng tại Giồng Trôm, anh hùng Nguyễn Trung Trực, Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa và hai công tử Phan Tôn, Phan Liêm (con trai Kinh lược sứ Phan Thanh Giản). Sự nghiệp cuộc đời và thơ văn yêu nước chống Pháp của cụ Đồ Nguyễn Đình Chiểu tại đất Ba Tri Bến Tre đã kết tinh thành những áng hùng văn như Văn tế Trương Định (1864), 12 bài thơ Liên hoàn điếu Trương Định và Văn tế nghĩa sĩ trận vong Lục tỉnh (1874).
Niên biểu cuộc đời và trước tác tại Việt Nam
Để nhìn nhận toàn diện tiến trình cuộc đời, hoạt động giáo dục - y học và kho tàng trước tác đồ sộ của Nguyễn Đình Chiểu gắn liền với các địa danh lịch sử trên lãnh thổ Việt Nam, bảng niên biểu dưới đây tổng hợp các cột mốc trọng đại nhất:
| Niên đại / Thời gian | Sự kiện lịch sử & Hoạt động tiêu biểu | Địa điểm tại Việt Nam | Tác phẩm / Ý nghĩa văn hiến |
|---|---|---|---|
| Ngày 01/07/1822 (Nhâm Ngọ) | Nguyễn Đình Chiểu sinh ra trong gia đình Thư lại Nguyễn Đình Huy và bà Trương Thị Thiệt | Làng Tân Thới, huyện Bình Dương, phủ Tân Bình (Gia Định) | Hấp thụ cả truyền thống Nho học xứ Huế và khí chất Nam Bộ |
| Giai đoạn 1833–1840 | Được thân phụ gửi ra kinh đô Phú Xuân học tập kinh sử, văn chương và y lý cổ truyền | Kinh đô Phú Xuân (Thừa Thiên Huế) | Xây dựng nền tảng học vấn uyên bác và nhãn quan văn hóa dân tộc |
| Khoa Quý Mão (1843) | Dự thi Hương và đỗ Tú tài ở tuổi 21 dưới triều vua Thiệu Trị | Trường thi Gia Định (Thành phố Hồ Chí Minh) | Khẳng định tài năng văn chương, được hứa hôn tại Cần Giuộc |
| Năm 1847–1849 | Ra Huế chờ thi Hội; tháng 11/1848 nghe tin mẹ mất liền bỏ thi về Nam, khóc mẹ đến mù hai mắt và học nghề thuốc | Phú Xuân (Huế), Quảng Nam và làng Tân Thới (Gia Định) | Biến cố lớn định hình hiệu Hối Trai và ý chí vượt lên nghịch cảnh |
| Giai đoạn 1851–1858 | Mở trường dạy học, bốc thuốc tại Bình Vi (Gia Định); kết duyên cùng bà Lê Thị Điền năm 1854 | Bình Vi (Gia Định) và làng Thanh Ba (Cần Giuộc) | Sáng tác hai truyện thơ Nôm lớn Lục Vân Tiên và Dương Từ – Hà Mậu |
| Năm 1859–1861 | Rời Gia Định về Cần Giuộc khi Pháp nổ súng xâm lược; chứng kiến cuộc chiến đấu của nghĩa quân nông dân | Chùa Tôn Thạnh, làng Thanh Ba, huyện Cần Giuộc | Sáng tác bài thơ Chạy giặc (1859) và tuyệt phẩm Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc (1861) |
| Tháng 6 năm 1862 (Nhâm Tuất) | Thực hiện phong trào tỵ địa, đưa gia đình vượt sông Tiền về định cư tại vùng đất Ba Tri | Làng An Đức, tổng Bảo An, huyện Ba Tri (Bến Tre - Vĩnh Long) | Mở trường dạy học, bốc thuốc và kết nối các thủ lĩnh nghĩa quân Nam Kỳ |
| Năm 1864–1868 | Đau xót trước sự hy sinh của Trương Định (1864), Phan Thanh Giản (1867) và Nguyễn Trung Trực (1868) | Huyện Ba Tri, tỉnh Vĩnh Long xưa (nay thuộc Bến Tre) | Sáng tác Văn tế Trương Định, Thơ điếu Phan Thanh Giản và các bài thơ cảm tác |
| Giai đoạn 1874–1886 | Khước từ mọi sự mua chuộc của chính quyền thực dân (Michel Ponchon); truyền dạy y thuật và đạo nghĩa | Làng An Đức, huyện Ba Tri (Bến Tre - Vĩnh Long) | Hoàn thành bộ Ngư Tiều y thuật vấn đáp và Văn tế nghĩa sĩ trận vong Lục tỉnh |
| Ngày 03/07/1888 (Mậu Tý) | Cụ Đồ Nguyễn Đình Chiểu tạ thế tại Ba Tri; tháng 11/2021 được UNESCO vinh danh Danh nhân văn hóa thế giới | Xã An Đức, huyện Ba Tri (Bến Tre - Vĩnh Long) | Để lại di sản đạo đức và văn chương bất diệt của dân tộc Việt Nam |
Khí tiết thanh cao trước thời cuộc của cụ Đồ Nguyễn Đình Chiểu
Suốt hai mươi sáu năm cuối đời (1862–1888) gắn bó tại vùng đất Ba Tri thuộc trấn Vĩnh Long xưa, Nguyễn Đình Chiểu không chỉ chiến đấu bằng những vần thơ tâm huyết mà còn nêu cao tấm gương tiết tháo trong sạch của bậc đại trượng phu. Giữa hoàn cảnh cả Lục tỉnh Nam Kỳ rơi vào ách thống trị của thực dân sau năm 1867, thái độ ứng xử của ông đã trở thành chuẩn mực đạo đức làm nể phục cả bạn lẫn thù.
Gắn bó máu thịt với nhân dân vùng đất Ba Tri
Khi đặt chân đến làng An Đức, huyện Ba Tri vào giữa năm 1862, gia đình cụ Đồ Nguyễn Đình Chiểu được nhân dân địa phương và các vị nhân sĩ yêu nước đón tiếp bằng tất cả tấm lòng kính trọng. Tại vùng đất cù lao Bảo nằm giữa hai nhánh sông Ba Lai và sông Hàm Luông, ông dựng ngôi nhà lá ba gian giản dị để vừa tiếp tục mở lớp dạy chữ Nho cho con em trong vùng, vừa bốc thuốc cứu người và đàm đạo văn chương cùng các bậc hiền tài như Đốc học Nguyễn Thông (người Vĩnh Long, bạn tri kỷ luôn trao đổi thư từ và tìm cách phổ biến thơ văn Đồ Chiểu ra miền Trung, miền Bắc), cử nhân Phan Văn Trị, học giả Trương Vĩnh Ký.
Đời sống vật chất của gia đình cụ Đồ tại Ba Tri hết sức thanh bạch, nhưng đời sống tinh thần lại vô cùng phong phú và gắn kết chặt chẽ với sinh hoạt văn hóa truyền thống của cư dân bản địa quanh đình Phú Lễ Ba Tri Bến Tre và không gian thờ phụng bậc tôn sư tiền bối Võ Trường Toản tại làng Bảo Thạnh kế cận. Năm Đinh Mão (1867), khi quân Pháp đánh chiếm nốt ba tỉnh miền Tây (Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên), cụ Đồ Chiểu đã cùng các sĩ phu như Nguyễn Thông, Phan Văn Trị đứng ra tổ chức trọng thể lễ di táng hài cốt cụ Võ Trường Toản từ làng Hòa Hưng (Gia Định) vượt sông nước về an táng tại làng Bảo Thạnh (Ba Tri), thể hiện ý chí bảo vệ nguyên khí văn hiến của dân tộc trước ngoại xâm.
Trong tâm thức của người dân Ba Tri và toàn vùng Vĩnh Long - Bến Tre, hình ảnh ông thầy đồ mù tóc bạc phơ, mặc áo dài vải đen, tay chống gậy tre đi thăm hỏi từng người bệnh nghèo hay ngồi bên hiên nhà ngâm vịnh những câu thơ nghĩa khí ("Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm / Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà") đã trở thành biểu tượng thiêng liêng của lương tri và lòng nhân ái Việt Nam.
Bản lĩnh bất khuất trước mọi sự mua chuộc danh lợi
Uy tín đạo đức và tầm ảnh hưởng sâu rộng của Nguyễn Đình Chiểu đối với sĩ phu và nhân dân Nam Kỳ khiến chính quyền thực dân Pháp đặc biệt chú ý. Để thu phục lòng người và làm dịu đi tinh thần phản kháng của giới trí thức bản địa, vào khoảng năm 1883–1884, Tham biện tỉnh Bến Tre là Michel Ponchon đã nhiều lần đích thân tìm đến tận ngôi nhà nhỏ của cụ Đồ tại làng An Đức với thái độ vô cùng trọng vọng.
Trong các cuộc tiếp xúc ấy, Michel Ponchon ngỏ ý xin phép hỗ trợ in ấn tác phẩm Lục Vân Tiên, đồng thời đề nghị hoàn trả lại toàn bộ phần ruộng đất của gia đình Nguyễn Đình Chiểu tại làng Tân Thới (Gia Định) từng bị tịch thu trước đây và cấp thêm khoản trợ cấp hậu hĩnh hằng năm cho cụ dưỡng già. Đứng trước những lời mời chào đầy cám dỗ về vật chất ấy, cụ Đồ Chiểu đã mỉm cười từ tốn nhưng dứt khoát khước từ bằng một câu nói đi vào lịch sử dân tộc: "Đất chung của Tổ quốc đã mất thì một tấc đất riêng của gia đình tôi có nghĩa lý gì đâu".
Không dừng lại ở đó, trong sinh hoạt thường nhật tại Ba Tri, Nguyễn Đình Chiểu giữ vững nguyên tắc bất hợp tác tuyệt đối với chế độ thực dân: ông không bao giờ đi trên những con đường nhựa do Pháp mới mở mà chỉ đi theo lối mòn bờ ruộng của dân làng, không dùng hàng hóa thực dân và dặn dò các con tuyệt đối không được ra làm việc hưởng lương của chính quyền bảo hộ. Khí tiết "Đạo trời nào phải ở đâu xa / Gẫm ở lòng người mới thấy ra" của ông là minh chứng rực rỡ cho tinh thần độc lập tự tôn, thà chịu cảnh thanh bần nơi thôn dã chứ quyết không đánh đổi nhân cách.
Khu di tích Ba Tri và danh hiệu UNESCO của Nguyễn Đình Chiểu
Ngày 3 tháng 7 năm 1888 (nhằm ngày 24 tháng 5 năm Mậu Tý), trái tim nhân hậu và kiên cường của cụ Đồ Nguyễn Đình Chiểu đã ngừng đập tại làng An Đức, huyện Ba Tri trong niềm tiếc thương vô hạn của hàng vạn đồng bào Nam Bộ. Hơn một thế kỷ trôi qua, di sản văn hóa, tư tưởng nhân văn và khu lăng mộ của ông tại đất Ba Tri đã vươn lên tầm vóc di sản quốc gia đặc biệt và niềm tự hào chung của nhân loại.
Quần thể di tích Quốc gia đặc biệt tại An Đức
Ngay ngày tiễn đưa cụ Đồ Nguyễn Đình Chiểu về nơi an nghỉ cuối cùng tại cánh đồng làng An Đức (Ba Tri), cả cánh đồng trắng xóa màu khăn tang của học trò, bệnh nhân và nhân dân khắp vùng Vĩnh Long, Bến Tre, Mỹ Tho, Gia Định tìm về bái biệt. Trải qua các thời kỳ lịch sử, khu mộ của ông và phu nhân Lê Thị Điền luôn được nhân dân địa phương chăm sóc, gìn giữ cẩn mật. Đến năm 1972, ngôi đền thờ cổ có mái chồng diêm uy nghiêm đã được dựng lên bên cạnh khu mộ; và từ năm 2000–2002, quần thể Khu di tích Nguyễn Đình Chiểu Ba Tri đã được trùng tu, mở rộng quy mô lớn trên diện tích hơn 1,5 héc-ta tại xã An Đức, huyện Ba Tri.
Kiến trúc của Khu di tích Nguyễn Đình Chiểu Ba Tri mang đậm bản sắc văn hóa truyền thống phương Nam kết hợp vẻ trang nghiêm của một đền thờ danh nhân văn hiến. Từ Cổng tam quan ba tầng mái cong lợp ngói âm dương đi vào là Nhà bia đá cao 21 mét, bên trong đặt tấm bia đá xanh nguyên khối nặng 12 tấn chạm khắc tinh xảo bài văn bia ca ngợi công đức cụ Đồ ở mặt trước và trích đoạn hùng văn Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc ở mặt sau. Tiếp nối trục thần đạo là Đền thờ mới bề thế, nơi đặt bức tượng đồng chân dung Nguyễn Đình Chiểu cao 1,6 mét nặng 1,2 tấn cùng hệ thống phù điêu tái hiện các tích truyện Lục Vân Tiên và khí thế nghĩa quân Lục tỉnh.
Với giá trị lịch sử, văn học và giáo dục đặc biệt xuất sắc, ngày 22 tháng 12 năm 2016, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định xếp hạng di tích Mộ và Khu lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu tại huyện Ba Tri là Di tích Quốc gia đặc biệt. Khu di tích này đồng thời kết nối chặt chẽ với mạng lưới di sản văn hóa toàn vùng như Văn Thánh Miếu Vĩnh Long và truyền thống khoa bảng của các bậc hiền nhân như nhà nghiên cứu Ca Văn Thỉnh, tạo thành trục không gian văn hiến tiêu biểu của vùng đất sông nước Cửu Long.
Lễ hội truyền thống và vinh danh của thế giới
Để tri ân công đức người thầy mẫu mực, vị lương y nhân hậu và nhà thơ yêu nước vĩ đại, hằng năm vào dịp ngày sinh của ông (ngày 1 tháng 7 dương lịch), Đảng bộ và nhân dân địa phương đều tổ chức trọng thể lễ hội Nguyễn Đình Chiểu Bến Tre (Ngày hội truyền thống Văn hóa tỉnh) tại xã An Đức và khắp các huyện thị. Trong không gian lễ hội trang nghiêm, bên cạnh nghi thức dâng hương, đọc chúc văn tưởng niệm là các hoạt động văn hóa dân gian sôi nổi như hội thi Nói thơ Lục Vân Tiên, hóa trang các nhân vật Lục Vân Tiên – Kiều Nguyệt Nga, trưng bày y thuật Đông y và biểu diễn nghệ thuật hát sắc bùa Phú Lễ.
Đỉnh cao của sự tôn vinh quốc tế đối với tầm vóc tư tưởng của cụ Đồ Chiểu là vào ngày 23 tháng 11 năm 2021, tại Kỳ họp lần thứ 41 Đại hội đồng Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) tại Paris, UNESCO đã chính thức thông qua Nghị quyết vinh danh Nguyễn Đình Chiểu là Danh nhân văn hóa thế giới và cùng Việt Nam kỷ niệm 200 năm Ngày sinh của ông (1822–2022). Nghị quyết của UNESCO khẳng định những giá trị nhân văn sâu sắc về bình đẳng, lòng nhân ái, triết lý giáo dục suốt đời và khát vọng hòa bình trong tác phẩm của ông có sức lan tỏa vượt thời gian và biên giới quốc gia.
Từ mái trường nghĩa thục bên dòng sông Ba Tri xưa đến bục vinh danh của nhân loại hôm nay, ngọn lửa đạo nghĩa của cụ Đồ Nguyễn Đình Chiểu vẫn luôn soi sáng tâm hồn người Việt. Trên hành trình số hóa, bảo tồn và lan tỏa các giá trị di sản văn hiến đặc sắc của vùng đất địa linh nhân kiệt, chuyên trang Vĩnh Long NSSC trân trọng lưu giữ hồ sơ bách khoa toàn diện về Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Đình Chiểu, tiếp thêm nguồn cảm hứng nhân văn và ý chí tự cường cho các thế hệ mai sau.
NSSC Vĩnh Long
vinhlong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Vĩnh Long.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Danh nhân Vĩnh Long.
Bài liên quan
Phạm Hùng - Người chiến sĩ cộng sản kiên trung và nhà lãnh đạo kiệt xuất của Đảng
Phạm Hùng là nhà lãnh đạo kiệt xuất của Đảng và Nhà nước quê Long Hồ Vĩnh Long, nguyên Bí thư Trung ương Cục miền Nam và Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Việt Nam.
Võ Trường Toản - Bậc tôn sư khai sáng nền giáo dục và đạo học Sùng Đức
Võ Trường Toản hiệu Sùng Đức tiên sinh là nhà giáo lớn thế kỷ XVIII khai sáng nền giáo dục Nam Bộ, thầy dạy của nhóm Gia Định Tam Gia và Ngô Tùng Châu.
Cuộc khởi nghĩa chống Pháp của Đốc binh Lê Cẩn và Nguyễn Giao tại Vũng Liêm Vĩnh Long năm 1872 - Hào khí hố Cầu Vông
Tìm hiểu cuộc khởi nghĩa chống Pháp của Đốc binh Lê Cẩn và Nguyễn Giao tại Vũng Liêm Vĩnh Long năm 1872, dấu son yêu nước bất khuất đầu xuân Nhâm Thân.




