Bỏ qua đến nội dung

Văn Thánh Miếu Vĩnh Long - Biểu tượng đạo học trăm năm bên dòng sông Long Hồ

Tọa lạc trầm mặc bên bờ sông Long Hồ thơ mộng thuộc phường 4, thành phố Vĩnh Long, Văn Thánh Miếu Vĩnh Long được mệnh danh là Quốc tử giám phương Nam của vùng đất Lục tỉnh Nam Kỳ xưa. Công trình văn hiến hơn một thế kỷ rưỡi này kết tinh hào khí sĩ phu và truyền thống tôn sư trọng đạo của cư dân miền Tây Nam Bộ.

NSSC Vĩnh LongĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Cổng tam quan cổ kính và đường thần đạo rợp bóng sao tại Văn Thánh Miếu Vĩnh Long

Bước qua cổng tam quan rêu phong dưới hai hàng sao cổ thụ rợp bóng mát trên đường thần đạo, du khách lập tức cảm nhận được vẻ uy nghiêm thanh tịnh của Văn Thánh Miếu Vĩnh Long giữa nhịp sống đô thị miền sông nước. Được khởi công từ mùa thu năm Giáp Tý 1864 và hoàn thành vào năm Bính Dần 1866, quần thể kiến trúc cổ truyền gồm Điện Đại Thành và lầu gỗ Tụy Văn Lâu vẫn vẹn nguyên cốt cách nho phong.

Lịch sử khởi dựng Văn Thánh Miếu Vĩnh Long bên dòng Long Hồ

Quá trình hình thành Văn Thánh Miếu Vĩnh Long không bắt nguồn từ một sắc chỉ hành chính thông thường trong thời bình, mà ra đời giữa bối cảnh lịch sử đầy biến động của vùng đất Nam Kỳ lục tỉnh vào nửa sau thế kỷ mười chín. Ngôi miếu cổ bên bờ sông Long Hồ chính là kết tinh từ ý chí bảo vệ văn mạch dân tộc và tấm lòng ưu thời mẫn thế của các bậc đại khoa bảng, sĩ phu cùng nhân dân ba tỉnh miền Tây.

Bối cảnh sĩ phu tỵ địa và tâm huyết năm 1862

Ngược dòng thời gian về giai đoạn từ năm 1859 đến năm 1862, khi ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ gồm Gia Định, Định Tường và Biên Hòa lần lượt rơi vào cảnh binh đao khói lửa, đời sống văn hóa và giáo dục khoa cử truyền thống tại phương Nam đứng trước thử thách khắc nghiệt. Trước biến cố thời cuộc ấy, hàng trăm văn thân, sĩ phu yêu nước, thầy đồ và nho sinh từ vùng Gia Định, Biên Hòa đã thực hiện cuộc tỵ địa lịch sử, tìm về mảnh đất Vĩnh Long hiền hòa — vùng đất vốn nổi danh từ thời mở cõi trong lịch sử Long Hồ dinh — để giữ gìn tiết tháo, mở trường dạy học và duy trì ngọn lửa đạo lý của tổ tiên.

Trong số những bậc trí thức lớn quy tụ hoặc gắn bó mật thiết với vùng đất này có nhiều danh sĩ lỗi lạc của miền Nam như cụ Đồ Nguyễn Đình Chiểu, vị Đốc học tâm huyết Nguyễn Thông và học giả bác học Trương Vĩnh Ký. Nhận thấy việc tế tự các bậc tiên hiền, chấn hưng học phong cho thế hệ trẻ tại ba tỉnh miền Tây gồm Vĩnh Long, An Giang và Hà Tiên đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết, các vị thân hào nhân sĩ đã cùng nhau bàn bạc kế sách xây dựng một trung tâm văn hiến mới. Công trình ấy vừa phải kế thừa quy chuẩn tôn nghiêm của Văn Miếu Quốc Tử Giám tại kinh thành Thăng Long xưa và Văn miếu Trấn Biên buổi đầu mở đất, vừa phải phù hợp với điều kiện thực tế của vùng sông nước Cửu Long.

Vai trò chủ xướng của Phan Thanh Giản và Nguyễn Thông

Người đầu tiên trực tiếp khởi xướng ý tưởng kiến tạo Văn Thánh Miếu Vĩnh Long chính là Đốc học Nguyễn Thông, bậc danh nho tài đức vẹn toàn đang đảm trách việc học chính tại tỉnh Vĩnh Long từ năm 1861. Vào năm Nhâm Tuất 1862, nhân dịp hội họp đông đảo các bậc túc nho, quan lại và thân hào địa phương, ông đã trình bày tâm nguyện tìm chọn một thế đất cao ráo, phong thủy hữu tình gần tỉnh thành để dựng Văn Thánh miếu làm nơi phụng thờ Đức Khổng Tử cùng các bậc tiên hiền, tiên nho và khích lệ truyền thống hiếu học Vĩnh Long.

Đặc biệt, dự án văn hóa trọng đại này có sự hậu thuẫn quyết liệt và vai trò chủ xướng tối cao của Hiệp biện Đại học sĩ, Kinh lược sứ ba tỉnh miền Tây là cụ Phan Thanh Giản — vị Tiến sĩ khai khoa đầu tiên của đất Nam Kỳ dưới triều Nguyễn. Cụ Phan Thanh Giản không chỉ hết lòng tán thành, đứng ra vận động quan lại và nhân dân lục tỉnh quyên góp tiền của, gỗ quý, đá xanh mà còn đích thân chấp bút soạn bài văn bia lịch sử ghi lại toàn bộ căn nguyên khởi dựng. Sự kết hợp giữa tầm nhìn chiến lược của vị đại thần đầu triều và tâm huyết giáo dục của vị quan Đốc học đã biến việc xây dựng ngôi miếu trở thành một phong trào văn hóa sâu rộng của cộng đồng cư dân bản địa.

Hành trình kiến thiết từ năm 1864 đến năm 1866

Sau gần hai năm chuẩn bị chu đáo về bản vẽ quy hoạch, tuyển chọn hiệp thợ mộc, thợ nề lành nghề và tập kết vật liệu xây dựng dọc theo đường thủy sông Long Hồ, công trình Văn Thánh Miếu Vĩnh Long chính thức được khởi công vào tháng mười một âm lịch năm Giáp Tý 1864 (niên hiệu Tự Đức thứ mười bảy). Vị trí được lựa chọn là một gò đất rộng rãi, bằng phẳng thuộc địa phận thôn Long Hồ, tổng Long An, huyện Vĩnh Bình xưa (nay thuộc phường 4, thành phố Vĩnh Long), mặt tiền hướng thẳng ra dòng sông Long Hồ uốn lượn hiền hòa đổ ra sông Cổ Chiên.

Trải qua gần hai năm miệt mài thi công, đến tháng chín âm lịch năm Bính Dần 1866 (niên hiệu Tự Đức thứ mười chín), toàn bộ quần thể kiến trúc từ Điện Đại Thành, lầu Tụy Văn Lâu, hệ thống tả vu, hữu vu cho đến cổng tam quan và tường bao đã hoàn thành mỹ mãn. Ngay sau khi khánh thành chưa đầy một năm, vào năm Đinh Mão 1867, thời cuộc biến thiên dữ dội khiến ba tỉnh miền Tây rơi vào tay quân Pháp và cụ Phan Thanh Giản tuẫn tiết giữ trọn khí tiết trung thần. Dù trải qua nhiều thăng trầm lịch sử và các đợt trùng tu lớn vào các năm 1872 (do bá hộ Trương Ngọc Lang đứng ra bảo trợ giữ đất miếu), 1903, 1914, 1933, 1962 và giai đoạn tôn tạo hiện đại, ngôi miếu vẫn sừng sững tồn tại như một pháo đài tinh thần bất diệt của người dân Vĩnh Long.

Hạng mục khảo cứuThông tin lịch sử và kiến trúc tại Văn Thánh Miếu Vĩnh LongGiá trị văn hiến và di sản tiêu biểu
Niên đại khởi dựngKhởi công tháng 11 năm Giáp Tý (1864), hoàn thành tháng 9 năm Bính Dần (1866)Một trong ba Văn Thánh miếu lớn nhất vùng đất Nam Bộ thế kỷ XIX
Bậc tiền nhân chủ xướngKinh lược sứ Phan Thanh Giản và Đốc học Nguyễn ThôngBiểu tượng hào khí sĩ phu và đạo lý tôn sư trọng đạo phương Nam
Vị trí địa lýBên bờ sông Long Hồ, phường 4, thành phố Vĩnh Long, tỉnh Vĩnh LongThế đất tiền thủy hậu tụ đón gió mát và mạch nước sông Cổ Chiên
Hạng mục kiến trúc chínhCổng tam quan, đường thần đạo, bia đá cổ, Điện Đại Thành, Tụy Văn LâuKiến trúc cổ truyền thời Nguyễn kết hợp hài hòa cảnh quan miệt vườn
Xếp hạng di sảnDi tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia (Quyết định ngày 25/03/1991)Danh hiệu Quốc tử giám phương Nam gắn với lễ hội truyền thống hằng năm

Nghệ thuật kiến trúc cổ truyền tại Văn Thánh Miếu Vĩnh Long

Trên tổng diện tích khuôn viên rộng hơn mười nghìn mét vuông rợp bóng cây cổ thụ, Văn Thánh Miếu Vĩnh Long được quy hoạch theo bố cục kiến trúc đăng đối truyền thống của văn hóa phương Đông thời Nguyễn, tương đồng về chuẩn mực lễ nghi với các công trình tại Quần thể di tích Cố đô Huế nhưng mang đậm hơi thở phóng khoáng, gần gũi với thiên nhiên sông nước miền Tây.

Cổng tam quan uy nghiêm và trục thần đạo rợp bóng

Điểm khởi đầu dẫn dắt bước chân khách hành hương bước vào không gian tôn nghiêm của Văn Thánh Miếu Vĩnh Long là cổng tam quan cổ kính nằm sát trục đường ven bờ sông Long Hồ. Cổng được xây dựng bằng gạch vồ và vôi vữa truyền thống theo thức kiến trúc ba lối vào vòm cuốn gồm một cổng chính lớn ở giữa và hai cổng phụ thấp hơn đối xứng hai bên. Phía trên cổng chính vươn cao ba tầng mái lợp ngói âm dương tráng men, đỉnh mái trang trí hình tượng lưỡng long chầu nhật bằng gốm men màu tinh xảo, cổ lầu đắp nổi bốn chữ Hán lớn Văn Thánh Miếu môn viết theo lối chân phương trang trọng.

Vượt qua ngưỡng cổng tam quan, không gian mở rộng thành đường thần đạo trải thẳng tắp từ ngoài cổng dẫn trực diện vào chính điện. Dọc hai bên đường thần đạo là hai hàng cây sao cổ thụ cao vút có tuổi đời hơn một thế kỷ rưỡi — những chứng nhân xanh được trồng ngay từ những ngày đầu lập miếu năm 1866. Tán lá sao đan xen vào nhau tạo thành vòm mái xanh mát quanh năm, che chắn nắng gió nhiệt đới và tạo nên bầu không khí tĩnh mịch, trầm mặc, giúp mỗi người khi bước vào đều tự nhiên lắng đọng tâm hồn.

Cổng tam quan cổ kính và đường thần đạo tại Văn Thánh Miếu Vĩnh Long
Cổng tam quan cổ kính và đường thần đạo tại Văn Thánh Miếu Vĩnh Long

Không gian thờ tự Khổng Tử tại Điện Đại Thành

Nằm ở vị trí trung tâm cuối trục thần đạo là Điện Đại Thành, công trình kiến trúc quan trọng bậc nhất dùng làm nơi cử hành đại lễ tế Khổng Tử và các bậc tiên hiền. Ngôi chính điện được thiết kế theo kiểu nhà rường trùng thiềm điệp ốc đặc trưng Nam Bộ gồm hai nếp nhà ghép nối tiếp nhau là tiền điện và chính điện, mái lợp ngói vảy cá cổ kính, các đầu đao uốn cong mềm mại đắp nổi hình rồng, phượng, hoa cúc và dây lá cách điệu. Toàn bộ hệ khung chịu lực bên trong sử dụng gỗ sao và gỗ căm xe quý hiếm, đặt trên hệ chân tảng bằng đá xanh đẽo gọt chuẩn xác.

Bên trong không gian nội tự trang nghiêm của Điện Đại Thành, gian chính giữa đặt khám thờ lớn chạm trổ lộng lẫy, bên trong tôn trí bài vị Đức Khổng Tử (Chí Thánh Tiên Sư Khổng Tử). Đối xứng hai bên tả hữu là các bàn thờ phụng Tứ Phối (Nhan Tử, Tăng Tử, Tử Tư, Mạnh Tử), Thập Nhị Hiền cùng khám thờ Thất Thập Nhị Hiền và các bậc tiên nho tiêu biểu trong lịch sử dân tộc Việt Nam như bậc vạn thế sư biểu Chu Văn An. Hai bên sân trước chính điện từng bố trí hai dãy nhà Tả vu và Hữu vu làm nơi chuẩn bị lễ vật, phẩm phục cho các kỳ tế lễ Xuân – Thu nhị kỳ theo đúng điển lệ cổ truyền.

Vẻ đẹp lầu gỗ hai tầng Tụy Văn Lâu cổ kính

Nếu Điện Đại Thành thể hiện sự chuẩn mực, uy nghi của thiết chế Văn miếu chính thống thì công trình nằm song song phía bên phải lại mang đến nét duyên dáng độc bản cho Văn Thánh Miếu Vĩnh Long: tòa lầu gỗ hai tầng mang tên Tụy Văn Lâu (dân gian thường gọi là Văn Xương Các, có nghĩa là nơi tụ hội của tinh hoa văn chương và kẻ sĩ). Được hoàn thiện vào năm 1869 và trùng tu năm 1914, Tụy Văn Lâu là một kiến trúc lầu gác bằng gỗ quý hiếm hoi còn bảo tồn nguyên vẹn tại khu vực đồng bằng sông Cửu Long, có mặt bằng hình chữ nhật gồm ba gian hai chái, mái lợp ngói âm dương và cầu thang gỗ dẫn lên trên.

Cấu trúc thờ tự tại Tụy Văn Lâu thể hiện sự giao hòa sâu sắc giữa tín ngưỡng văn chương phương Đông và lòng tri ân các bậc tiền nhân mở đất phương Nam: - Tầng lầu phía trên (Văn Xương Các): Tôn trí khám thờ Văn Xương Đế Quân (vị thần chủ quản văn vận, học hành và khoa cử theo quan niệm dân gian) cùng Khôi Tinh và Chu Y. Ngay giữa tầng lầu còn đặt một hòm gỗ sơn son thếp vàng lưu giữ các sách kinh điển và văn thơ cổ của các tao nhân mặc khách đất Vĩnh Long xưa. - Tầng trệt phía dưới: Gian giữa đặt bàn thờ vọng Sùng Đức Võ Trường Toản tiên sinh — tức nhà giáo dục lớn Võ Trường Toản, bậc tôn sư khai sáng học phong đất Gia Định – Nam Kỳ; đồng thời thờ cụ Kinh lược sứ Phan Thanh Giản với bức chân dung và bao lam chạm khắc tinh xảo. Gian bên phải đặt bài vị thờ các vị quan đại thần vị quốc vong thân trong buổi đầu kháng Pháp, còn gian bên trái tri ân bá hộ Trương Ngọc Lang — người đã xuất tiền chuộc lại khu đất Văn Thánh miếu năm 1872 để hiến cúng vĩnh viễn cho làng Long Hồ.

Kiến trúc lầu gỗ hai tầng Tụy Văn Lâu tại Văn Thánh Miếu Vĩnh Long
Kiến trúc lầu gỗ hai tầng Tụy Văn Lâu tại Văn Thánh Miếu Vĩnh Long

Hệ thống văn bia và di vật quý của Văn Thánh Miếu Vĩnh Long

Bên cạnh giá trị kiến trúc gỗ truyền thống, Văn Thánh Miếu Vĩnh Long còn được giới sử học đánh giá là một bảo tàng tư liệu Hán Nôm sống động nhờ bảo tồn nguyên vẹn hệ thống bia đá cổ, hoành phi, câu đối và đồ thờ tự có niên đại từ thế kỷ mười chín đến đầu thế kỷ hai mươi.

Ba tấm bia đá cổ khắc ghi sử liệu phương Nam

Đi dọc theo hai bên trục đường thần đạo dưới bóng cây sao già trước khi bước lên thềm Điện Đại Thành và Tụy Văn Lâu, du khách sẽ bắt gặp ba nhà bia kiến trúc bốn mái cong thanh thoát che chở cho ba tấm bia đá cổ vô giá của Văn Thánh Miếu Vĩnh Long. Mỗi tấm bia đá đều được chạm khắc tỉ mỉ trên chất liệu đá xanh nguyên khối, trán bia chạm lưỡng long chầu nguyệt và lòng bia khắc chữ Hán sắc nét: - Bia đá số 1 (Bia Phan Thanh Giản — dựng năm Bính Dần 1866): Nằm ở phía bên phải đường thần đạo gần Tụy Văn Lâu, đây là tấm bia cổ nhất và có giá trị lịch sử đặc biệt nhất. Bài minh văn trên bia do chính Hiệp biện Đại học sĩ Phan Thanh Giản trực tiếp biên soạn vào tháng chín năm Tự Đức thứ mười chín (1866), nêu rõ mục đích dựng miếu để chấn hưng đạo học, giữ gìn cương thường đạo lý và ghi nhận công lao của Đốc học Nguyễn Thông cùng nhân sĩ lục tỉnh. - Bia đá số 2 (Bia Trương Ngọc Lang — dựng năm Nhâm Thân 1872): Khắc ghi sự kiện năm 1872, khi chính quyền thực dân Pháp ở Vĩnh Long định đem bán đấu giá khu đất Văn Thánh miếu, ông bá hộ Trương Ngọc Lang đã đứng ra bỏ tiền riêng mua lại toàn bộ khu đất rồi lập văn khế hiến tặng cho hương chức làng Long Hồ để bảo toàn nơi thờ tự. - Bia đá số 3 (Bia trùng tu năm Quý Mão 1903 và Giáp Dần 1914): Ghi chép chi tiết đợt đại trùng tu các hạng mục kiến trúc do bà Trương Thị Loan (con gái ông Trương Ngọc Lang) cùng các bậc thân hào, nhân sĩ tỉnh Vĩnh Long đóng góp kinh phí tôn tạo vào đầu thế kỷ hai mươi.

Nghệ thuật hoành phi câu đối và khánh thờ chạm lộng

Bước vào không gian nội thất của Điện Đại Thành và lầu Tụy Văn Lâu, giá trị mỹ thuật của Văn Thánh Miếu Vĩnh Long càng tỏa sáng rực rỡ qua hàng chục bức hoành phi, liễn đối chữ Hán sơn son thếp vàng cùng hệ thống bao lam, khám thờ chạm khắc gỗ điêu luyện. Kỹ thuật chạm thủng, chạm nổi nhiều lớp trên gỗ quý của các nghệ nhân mộc Nam Bộ thế kỷ mười chín thể hiện sinh động các đồ án cổ điển như long vân khánh hội, mai điểu, tùng lộc, tứ linh, bát bửu và hình tượng cá chép vượt Vũ Môn hóa rồng.

Đặc biệt, tại tầng trệt của Tụy Văn Lâu, đôi câu đối cổ treo hai bên khám thờ cụ Phan Thanh Giản và cụ Võ Trường Toản vẫn còn lưu giữ nét chữ rắn rỏi, hào sảng ca ngợi khí tiết bậc đại trượng phu và công đức giáo hóa muôn đời của các bậc tiền bối Nam Kỳ. Cùng với hệ thống lư đồng, chuông đồng, trống sấm, bộ chấp kích bát bửu và những bài vị cổ kính tương đồng với nghệ thuật chế tác tại Công thần Miếu Vĩnh Long và đình Tân Giai Vĩnh Long, toàn bộ di vật nơi đây đã dệt nên bức tranh văn hiến thâm trầm của vùng đất Vĩnh Long.

Giá trị văn hiến và bảo tồn di sản Văn Thánh Miếu Vĩnh Long

Trải qua hơn một trăm sáu mươi năm hiện diện bên dòng sông Long Hồ, Văn Thánh Miếu Vĩnh Long đã vượt lên trên khuôn khổ của một công trình kiến trúc tín ngưỡng để trở thành biểu tượng văn hóa, giáo dục và lịch sử hàng đầu của cả vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Quốc tử giám phương Nam và truyền thống tôn sư trọng đạo

Trong tâm thức của nhiều thế hệ người dân miền Tây, Văn Thánh Miếu Vĩnh Long luôn được tôn vinh với danh hiệu đầy tự hào là Quốc tử giám phương Nam. Nếu ở miền Bắc có Văn Miếu Quốc Tử Giám tại Hà Nội đại diện cho nền khoa cử ngàn năm kinh kỳ, ở miền Đông Nam Bộ có Văn miếu Trấn Biên gắn liền với bước chân mở cõi thời chúa Nguyễn, thì tại miền Tây Nam Bộ, ngôi Văn Thánh miếu bên bờ Long Hồ chính là trung tâm hội tụ tinh thần hiếu học, trọng nghĩa khinh tài và lòng yêu nước nồng nàn của sĩ phu lục tỉnh.

Không gian tĩnh lặng của đường thần đạo, những tấm bia đá cổ thấm đẫm tâm huyết của cụ Phan Thanh Giản và Đốc học Nguyễn Thông, cùng lầu gỗ Tụy Văn Lâu nơi lưu danh bậc vạn thế sư biểu phương Nam Võ Trường Toản đã nuôi dưỡng mạch nguồn hiếu học suốt nhiều thế kỷ. Ngày nay, di tích trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cho học sinh, sinh viên trong tỉnh và khu vực mỗi dịp khai giảng năm học mới, tuyên dương học sinh giỏi, vinh danh các tân khoa và tổ chức các hoạt động thư pháp, đờn ca tài tử, ngâm thơ cổ truyền.

Nghi thức tế lễ truyền thống và di tích cấp quốc gia

Ghi nhận những giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật đặc sắc của công trình, ngày 25 tháng 3 năm 1991, Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã chính thức ban hành quyết định công nhận Văn Thánh Miếu Vĩnh Long là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Đây là một trong những di tích được xếp hạng cấp quốc gia sớm nhất tại tỉnh Vĩnh Long, tạo tiền đề quan trọng để địa phương thực hiện công tác bảo tồn nguyên trạng hệ thống cổng tam quan, Điện Đại Thành, Tụy Văn Lâu và khuôn viên cây xanh cổ thụ ven bờ sông Long Hồ.

Hằng năm, tại quần thể di tích diễn ra các kỳ lễ hội truyền thống trang nghiêm, tiêu biểu nhất là lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long gắn liền với lễ tế Xuân Đinh, Thu Đinh và lễ giỗ cụ Kinh lược sứ Phan Thanh Giản vào hai ngày mùng bốn và mùng năm tháng bảy âm lịch, cùng lễ tưởng niệm cụ Võ Trường Toản vào ngày mười một tháng sáu âm lịch. Trên hành trình số hóa và lan tỏa kho tàng văn hiến bản địa vùng châu thổ Cửu Long, chuyên trang Vĩnh Long NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác về các di tích lịch sử, danh thắng và nhân vật kiệt xuất của tỉnh nhà. Giữa nhịp chảy hiện đại của đô thị bên bờ Cổ Chiên, Văn Thánh Miếu Vĩnh Long vẫn mãi tỏa sáng như ngọn đuốc trí tuệ và đạo học trường tồn của đất phương Nam.

Chia sẻ:
VC

NSSC Vĩnh Long

vinhlong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Vĩnh Long.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Vĩnh Long.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất