Làng nghề gạch gốm đỏ Mang Thít - Vương quốc lò nung đỏ lửa bên dòng Cổ Chiên
NSSC Vĩnh LongĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Xuôi theo những con sóng hiền hòa của miền Tây sông nước, du khách không khỏi choáng ngợp trước vẻ đẹp kỳ vĩ của làng nghề gạch gốm đỏ Mang Thít. Từng cụm lò nung gạch sừng sững hình tháp tròn tựa như những lâu đài cổ tích phương Đông, tỏa khói lam chiều soi bóng xuống mặt nước phù sa. Mảnh đất bazan và bùn lắng ngọt ngào nơi đây đã hóa thân thành những sản phẩm gốm đỏ mộc mạc, bền bỉ qua năm tháng, lưu giữ giọt mồ hôi cùng niềm tự hào sâu sắc của cư dân châu thổ Cửu Long.
Lịch sử hình thành và hưng thịnh của làng nghề gạch gốm đỏ Mang Thít
Hành trình phát triển của làng nghề gạch gốm đỏ Mang Thít gắn liền với tiến trình khẩn hoang và định cư của cha ông tại vùng đồng bằng châu thổ từ đầu thế kỷ mười chín. Đây là giai đoạn các làng nghề thủ công truyền thống phương Nam dần định hình dọc theo các tuyến giao thương đường thủy huyết mạch.
Dấu ấn trăm năm bên dòng kênh Thầy Cai
Trải dọc đôi bờ kênh Thầy Cai nối liền sông Cổ Chiên với các dòng kinh rạch nội đồng, nghề gốm sứ và sản xuất gạch ngói đất nung đã bắt rễ sâu sắc từ buổi đầu lập làng. Tiếp nối truyền thống kiến tạo từ thời lịch sử Long Hồ dinh, những người thợ thủ công tài hoa miền Trung và Nam Bộ đã nhận thấy giá trị vô giá của tầng đất sét dẻo quánh nằm sâu dưới lớp phù sa sông. Họ dựng lò, đào đất, dùng chính nguồn rơm rạ và củi trấu dồi dào của đồng bằng để thắp lên những mẻ lò đầu tiên.
Từ những chiếc lò nung gạch thô sơ phục vụ nhu cầu xây cất đình chùa miếu mạo như Văn Thánh Miếu Vĩnh Long hay nhà cửa dân gian, nghề nung đất sét đỏ đã nhanh chóng mở rộng quy mô. Vị trí địa lý đắc địa ven sông giúp ghe thuyền chở trấu từ các vựa lúa miền Tây cập bến dễ dàng, đồng thời chuyên chở sản phẩm gạch gốm tỏa đi khắp Nam Kỳ lục tỉnh và sang tận đất Chùa Tháp.
Thời kỳ cực thịnh với hàng nghìn lò gạch đỏ lửa
Bước vào những năm tám mươi và chín mươi của thế kỷ hai mươi, làng nghề gạch gốm đỏ Mang Thít đạt đến thời kỳ hoàng kim rực rỡ nhất. Toàn huyện Mang Thít cùng các vùng lân cận thuộc huyện Long Hồ đã có thời điểm quy tụ gần ba nghìn lò nung hoạt động liên tục ngày đêm, tạo nên danh xưng vương quốc gạch gốm Mang Thít vang danh khắp trong và ngoài nước.
Khói lò quyện cùng gió sông Cổ Chiên tạo nên một không gian văn hóa lao động hối hả, nơi hàng vạn lao động địa phương miệt mài bên bàn xoay gốm, khuôn ép gạch và những cửa lò rực lửa. Không chỉ cung cấp gạch ngói xây dựng kiên cố cho công cuộc kiến thiết đất nước sau ngày thống nhất, bàn tay nghệ nhân Mang Thít còn nâng tầm đất sét đỏ thành dòng nghệ thuật gốm nung đỏ mỹ nghệ tinh xảo, xuất khẩu sang nhiều thị trường khó tính tại châu Âu, Bắc Mỹ và Nhật Bản.
Kỹ nghệ nung đất phù sa tại làng nghề gạch gốm đỏ Mang Thít
Để tạo nên những viên gạch đỏ thắm hay những chiếc bình gốm nung mộc vang danh, các nghệ nhân tại làng nghề gạch gốm đỏ Mang Thít phải trải qua một quy trình lao động thủ công vô cùng nghiêm ngặt, kết hợp giữa kinh nghiệm truyền đời và sự thấu hiểu tự nhiên.
Nguồn nguyên liệu đất sét đỏ Cổ Chiên độc bản
Nền tảng làm nên linh hồn của sản phẩm chính là nguồn đất sét phù sa Cổ Chiên có một không hai. Lớp đất sét này được khai thác ở độ sâu từ hai đến ba mét dưới lòng đất bãi bồi, nơi hàng ngàn năm tích tụ phù sa màu mỡ pha lẫn các khoáng chất phèn và oxit sắt tự nhiên. Đất sét Mang Thít có độ dẻo mịn tuyệt vời, độ kết dính cao và khả năng chịu nhiệt rất tốt mà hiếm vùng đất nào sánh kịp.
Sau khi đào lên, đất được phơi ải dưới nắng gió sông nước cho ráo bớt nước thừa, sau đó đưa vào bể nhào luyện kỹ lưỡng. Đất được xới đảo nhiều lần, lọc sạch rễ cây và tạp chất sỏi đá để đạt đến trạng thái đồng nhất, dẻo quánh như bột bánh, sẵn sàng cho công đoạn tạo hình.
Nghệ thuật tạo hình và chuốt gốm thủ công
Khác với kỹ thuật tráng men bóng bẩy của làng gốm Bát Tràng ở kinh kỳ phía Bắc hay nét mộc men da lươn của làng gốm Phù Lãng tại Bắc Ninh, gốm đỏ Mang Thít giữ nguyên vẻ đẹp mộc mạc nguyên bản của đất nung không tráng men. Nghệ nhân dùng bàn xoay tay truyền thống để vuốt ve, chuốt gọt từng đường cong của chum vại, bình hoa, chậu cảnh và tượng nghệ thuật.
Từng thớ đất mềm mại dưới đôi bàn tay khéo léo biến hóa thành những hình khối sống động, mang đậm hơi thở văn hóa miệt vườn Nam Bộ. Sau khi tạo hình hoàn chỉnh, sản phẩm được hong khô tự nhiên trong bóng râm nhiều ngày để tránh nứt nẻ trước khi được xếp ngay ngắn vào lò nung.
Bí quyết canh lửa nung vỏ trấu độc đáo
Điểm phân biệt độc nhất vô nhị của làng nghề gạch gốm đỏ Mang Thít với các vùng gốm khác trên cả nước nằm ở kỹ thuật nung vỏ trấu. Người thợ không dùng than đá hay củi gỗ mà sử dụng hoàn toàn vỏ trấu phế phẩm nông nghiệp dồi dào từ các nhà máy xay xát lúa gạo miền Tây.
Trấu được dẫn vào lò đều đặn qua các lỗ nhỏ trên vòm đỉnh lò. Quá trình đốt lò kéo dài liên tục từ mười lăm đến hai mươi ngày đêm với nhiệt độ tăng dần từ từ, đạt đỉnh ở mức chín trăm đến một nghìn độ C. Người thợ cả phải túc trực suốt ngày đêm, quan sát màu ngọn lửa và làn khói bốc lên từ đỉnh vòm để gia giảm lượng trấu. Sự kết hợp giữa oxit sắt trong đất sét và khí nung từ vỏ trấu tạo ra màu đỏ gạch ánh cam đặc trưng, phủ một lớp phấn trắng tự nhiên huyền ảo trên bề mặt sản phẩm.
| Công đoạn chế tác | Thời gian thực hiện | Phương thức và kỹ thuật áp dụng | Đặc tính chất lượng sản phẩm |
|---|---|---|---|
| Khai thác và ngâm ủ đất sét | Mười lăm đến ba mươi ngày | Khai thác tầng đất sâu bên sông Cổ Chiên, phơi ải và ngâm ủ trong bể nước | Đất sét dẻo quánh mịn màng, loại bỏ hoàn toàn tạp chất hữu cơ |
| Tạo hình gốm và in gạch | Hai đến năm ngày | Sử dụng bàn xoay thủ công cho gốm mỹ nghệ và khuôn gỗ dập tay cho gạch ngói | Đường nét sắc sảo, phôi gốm cân đối và đồng đều kết cấu |
| Phơi sấy bán thành phẩm | Bảy đến mười hai ngày | Hong khô tự nhiên trong nhà mát có mái che tránh ánh nắng trực tiếp gay gắt | Phôi khô từ từ, không cong vênh hay rạn nứt chân chim |
| Xếp lò nung hình tháp | Ba đến năm ngày | Sắp đặt sản phẩm theo tầng lớp khoa học, chừa khoảng trống cho luồng nhiệt lưu thông | Tối ưu hóa không gian bên trong lòng lò tròn hình nón |
| Đốt lò bằng vỏ trấu | Mười lăm đến hai mươi ngày | Canh lửa liên tục ngày đêm, châm vỏ trấu qua các lỗ tra trấu trên vòm lò | Nhiệt độ đạt chín trăm độ C, phôi gốm chuyển màu đỏ gạch ánh cam |
| Làm nguội và ra lò | Bảy đến mười ngày | Để lò nguội tự nhiên trước khi mở cửa lò vận chuyển sản phẩm ra ngoài | Sản phẩm đanh chắc, tiếng kêu thanh trong như chuông ngân |
Kiến trúc lò nung độc nhất của làng nghề gạch gốm đỏ Mang Thít
Không chỉ nổi tiếng bởi sản phẩm chất lượng cao, làng nghề gạch gốm đỏ Mang Thít còn chinh phục giới nghiên cứu kiến trúc và du khách bởi quần thể di sản lò nung độc nhất vô nhị tại Đông Nam Á.

Hình tượng vòm tháp tròn giữa đất trời Nam Bộ
Mỗi chiếc lò nung gốm đỏ tại Mang Thít là một công trình kiến trúc đất nung kỳ vĩ. Lò được xây cất hoàn toàn bằng gạch thẻ nung đỏ, liên kết với nhau bằng vữa đất sét pha cát mịn. Thân lò có mặt bằng đáy hình tròn rộng từ chín đến mười hai mét, vươn cao từ chín đến mười lăm mét theo dạng hình nón thu nhỏ dần về phía đỉnh, mở ra một cửa thoát khói nhỏ trên chóp lò.
Nhìn từ xa, hàng trăm chiếc lò nằm san sát nhau tựa như những ngọn tháp Champa cổ kính hay những bảo tháp huyền bí vươn lên giữa rặng dừa xanh ngút ngàn. Kiến trúc lò gạch hình tháp này được các thế hệ thợ lò Nam Bộ sáng tạo dựa trên nguyên lý khí động học hoàn hảo, giúp nhiệt lượng đối lưu tuần hoàn đều khắp không gian bên trong mà không làm thất thoát nhiệt.
Cấu trúc cửa lò và hệ thống dẫn nhiệt kỳ công
Bên dưới chân lò là cửa chính duy nhất dùng để công nhân bốc xếp gạch mộc vào lò và vận chuyển sản phẩm thành phẩm ra ngoài. Khi bắt đầu mẻ nung, cửa này được xây bịt kín bằng gạch và trát bùn kín mít, chỉ chừa lại các cửa thông gió nhỏ phía dưới để điều chỉnh lượng oxy cung cấp cho ngọn lửa.

Dọc theo thân lò hình vòm tròn là các lỗ quan sát nhỏ hình mắt cáo. Qua các lỗ này, thợ đốt lò có thể nhìn thấu vào tâm lò để theo dõi độ chín của từng tầng sản phẩm. Sự kết cấu chặt chẽ của các viên gạch xây vòm chịu được lực nén khổng lồ và sức nóng hàng nghìn độ C suốt nhiều thập kỷ mà không hề sụp đổ, minh chứng cho kỹ thuật xây dựng dân gian bậc thầy của người dân đất phương Nam.
Bảo tồn và phát huy giá trị làng nghề gạch gốm đỏ Mang Thít
Trước những biến đổi của thị trường vật liệu xây dựng hiện đại và yêu cầu bảo vệ môi trường sinh thái, làng nghề gạch gốm đỏ Mang Thít đang bước vào một khúc ngoặt lịch sử quan trọng, chuyển mình mạnh mẽ từ mô hình sản xuất truyền thống sang không gian bảo tồn di sản văn hóa gắn với du lịch bền vững.
Đề án Di sản Đương đại Mang Thít tầm vóc quốc tế
Nhận thức sâu sắc giá trị văn hóa, kiến trúc và cảnh quan đặc sắc của vương quốc lò nung đỏ, tỉnh Vĩnh Long đã phê duyệt và triển khai Đề án Di sản Đương đại Mang Thít. Đề án hướng đến việc khoanh vùng bảo tồn nguyên trạng hàng nghìn lò nung gạch gốm cổ truyền dọc theo tuyến kênh Thầy Cai và các xã Mỹ Phước, Mỹ An, Nhơn Phú.
Mục tiêu của đề án là biến không gian làng nghề thành công viên di sản đương đại mang tầm cỡ quốc tế, nơi các lò nung cổ được giữ gìn như những tác phẩm điêu khắc kiến trúc ngoài trời. Dự án mở ra cơ hội vàng để tôn vinh ký ức lao động của bao thế hệ nghệ nhân, thu hút các chuyên gia bảo tồn di sản, kiến trúc sư và du khách từ khắp nơi trên thế giới đến nghiên cứu và chiêm ngưỡng.
Phát triển du lịch sinh thái di sản bền vững
Bên cạnh việc bảo tồn kiến trúc lò nung, các cơ sở sản xuất tại địa phương đang chủ động đổi mới công nghệ nung thân thiện với môi trường, tập trung vào các dòng gốm mỹ nghệ cao cấp mang đậm dấu ấn bản địa. Du khách khi về thăm di tích Khu tưởng niệm Võ Văn Kiệt Vĩnh Long hay vãn cảnh miền sông nước có thể ghé thăm làng gốm để tận tay trải nghiệm chuốt gốm trên bàn xoay thủ công và thưởng lãm trà thơm bên những vòm lò đỏ thắm.
Hành trình trải nghiệm văn hóa sông Tiền thêm phần trọn vẹn khi kết nối làng gốm với các làng nghề ẩm thực lân cận như làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng hay các điểm đến văn hóa trên chuyên trang Vĩnh Long NSSC. Sự hòa quyện giữa di sản lao động quá khứ với hơi thở cuộc sống hiện đại chính là chìa khóa để bảo vệ ngọn lửa nghề truyền thống mãi trường tồn.
Trải qua biết bao thăng trầm của lịch sử hơn một thế kỷ, làng nghề gạch gốm đỏ Mang Thít vẫn đứng vững như một tượng đài bằng đất nung hùng vĩ giữa lòng đồng bằng sông Cửu Long. Dòng chảy phù sa Cổ Chiên cùng tâm huyết của những người con gắn bó với đất mẹ sẽ tiếp tục nuôi dưỡng vương quốc đỏ, đưa giá trị di sản gốm nung vươn xa trên bản đồ văn hóa thế giới.
NSSC Vĩnh Long
vinhlong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Vĩnh Long.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Vĩnh Long.
Bài liên quan
Làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh - Hồn cốt nghệ thuật sân khấu cổ truyền
Làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh lưu giữ nghệ thuật tạo hình mão và mặt nạ sân khấu Rô băm rực rỡ. Tìm hiểu triết lý tâm linh và tài hoa của nghệ nhân Khmer.
Làng nghề mỹ nghệ dừa Bến Tre - Tinh hoa điêu khắc từ cây dừa xứ sở
Làng nghề mỹ nghệ dừa Bến Tre biến thân dừa, gáo dừa mộc mạc thành những tác phẩm nghệ thuật tinh xảo. Tìm hiểu đôi bàn tay tài hoa của nghệ nhân xứ dừa.
Làng hoa kiểng Cái Mơn - Vương quốc hoa kiểng và cây giống trứ danh Nam Bộ
Làng hoa kiểng Cái Mơn nức danh với muôn sắc hoa tươi và nghệ thuật uốn kiểng thú tài hoa. Tìm hiểu lịch sử làng nghề và tinh hoa nghệ nhân đất Chợ Lách.



