Làng nghề mỹ nghệ dừa Bến Tre - Tinh hoa điêu khắc từ cây dừa xứ sở
NSSC Vĩnh LongĐăng: Cập nhật lần cuối: 10 phút đọc

Về với miền đất châu thổ rợp mát bóng dừa xanh, du khách không khỏi ngỡ ngàng trước sức sáng tạo vô tận của làng nghề mỹ nghệ dừa Bến Tre. Từ những thân dừa già cỗi, gáo dừa khô xơ xác tưởng chừng như phế phẩm bỏ đi, người thợ thủ công tài hoa đã thổi vào đó linh hồn nghệ thuật sống động. Từng thớ gỗ dừa sẫm màu với hoa văn tự nhiên độc bản biến hóa thành những bộ ấm chén, tượng phong thủy và đồ gia dụng tinh tế, khẳng định bản lĩnh khéo léo của người dân Nam Bộ.
Lịch sử hình thành của làng nghề mỹ nghệ dừa Bến Tre
Hành trình ra đời của làng nghề mỹ nghệ dừa Bến Tre gắn liền với nếp sống thủy chung, gắn bó keo sơn giữa con người với cây dừa qua bao thế hệ khai hoang mở cõi tại vùng đất châu thổ.
Khởi phát từ đời sống mộc mạc với cây dừa
Tại xứ sở dừa Nam Bộ, cây dừa không đơn thuần là một loài cây ăn trái mà là một phần máu thịt của đời sống thường nhật. Từ xa xưa, người dân đã biết tận dụng tàu dừa lợp nhà, thân dừa bắc cầu khỉ qua kinh rạch, gáo dừa làm gáo múc nước và muỗng ăn cơm.
Những vật dụng mộc mạc ban đầu ấy chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt giản dị trong gia đình nông dân. Tuy nhiên, chính sự gắn bó mật thiết ấy đã nhen nhóm trong lòng những người thợ mộc miệt vườn niềm đam mê sáng tạo, khao khát nâng tầm những chất liệu tự nhiên thô mộc thành các sản phẩm mỹ thuật có giá trị thẩm mỹ cao.
Bước ngoặt phát triển thành nghề thủ công
Từ những năm tám mươi của thế kỷ hai mươi, khi giao thương hàng hóa mở rộng và ngành du lịch bắt đầu khởi sắc, nghề chế tác mỹ nghệ dừa chính thức chuyển mình thành một ngành nghề thủ công mỹ nghệ quy mô. Các hợp tác xã và xưởng sản xuất thủ công mỹ nghệ mọc lên khắp các huyện Châu Thành, Giồng Trôm và Mỏ Cày.
Nghệ nhân không chỉ dừng lại ở các vật dụng đơn sơ mà đã học hỏi kỹ thuật tiện gỗ, chạm khắc phù điêu và mài bóng tinh xảo. Các dòng sản phẩm thủ công mỹ nghệ dừa nhanh chóng thu hút sự chú ý của khách du lịch trong nước và quốc tế, trở thành biểu tượng văn hóa độc đáo của vùng đất Ba Dải Cù Lao.
Nguồn nguyên liệu tự nhiên của làng nghề mỹ nghệ dừa Bến Tre
Khác biệt hoàn toàn với các dòng mộc mỹ nghệ từ gỗ rừng quý hiếm, nguyên liệu tại làng nghề mỹ nghệ dừa Bến Tre được khai thác từ mọi bộ phận của cây dừa với tinh thần trân quý thiên nhiên.
Gỗ dừa lão với những đường vân hoa văn độc bản
Để làm nên những sản phẩm mộc dừa bền đẹp, nguyên liệu bắt buộc phải là gỗ thân dừa lão có tuổi thọ từ năm mươi đến hơn một trăm năm tuổi. Cây dừa càng già thì phần gỗ bìa ngoài càng đanh chắc, có độ cứng tương đương các loại gỗ nhóm một và không hề bị mối mọt xâm hại.
Điểm đặc sắc nhất của gỗ dừa chính là những đốm chỉ đen li ti chạy dọc theo thớ gỗ tựa như những vệt sao băng rơi trên nền gỗ nâu đỏ. Khi được cưa xẻ và tiện tròn, các đốm sợi này tạo nên những vân hoa văn gợn sóng tự nhiên vô cùng sống động mà không bàn tay nhân tạo nào vẽ nên được.
Gáo dừa khô cứng cáp giàu tiềm năng tạo hình
Cùng với thân gỗ, gáo dừa khô là chất liệu chủ đạo của nghệ thuật chế tác gáo dừa. Nghệ nhân phải chọn những trái dừa già rụng khô kiệt trên cây, vỏ gáo dày dặn, cứng như sừng và có màu nâu cánh gián đậm đà.
Gáo dừa sau khi nạo sạch cơm và bóc sạch xơ ngoài được phân loại theo kích thước và hình dáng tự nhiên. Chiếc gáo dừa tròn đều được dùng làm chén bát, ấm trà; chiếc thon dài được dùng làm muỗng nĩa, gạt tàn; chiếc có hình thù dị biệt được bàn tay nghệ nhân điêu khắc dừa thổi hồn thành những khuôn mặt cười, hình con giáp ngộ nghĩnh hay lồng đèn treo lung linh.
Xơ dừa cọng dừa và rễ dừa thô mộc
Không một bộ phận nào của cây dừa bị lãng phí. Những sợi chỉ xơ dừa vàng óng được tết thành thảm trải, giỏ đựng hoa kiểng; cọng dừa dẻo dai được vót tròn đan thành giỏ quà, lồng bàn; thậm chí rễ dừa bò ngoằn ngoèo dưới lòng đất cũng được đào lên làm râu rồng, râu thần tài trên các bức tượng điêu khắc nghệ thuật dân gian.
| Dòng sản phẩm mỹ nghệ dừa | Chất liệu bộ phận cây dừa | Kỹ thuật chế tác áp dụng | Ứng dụng thực tế và giá trị thẩm mỹ |
|---|---|---|---|
| Bộ bình trà gỗ dừa cao cấp | Gỗ thân dừa lão trăm năm tuổi | Tiện tròn, khoan rỗng ruột, ghép mộng gỗ khít khao và đánh bóng | Đựng trà giữ nhiệt tốt, vân đốm chỉ dừa đen nhánh sang trọng |
| Chén bát muỗng nĩa gáo dừa | Gáo dừa khô tự nhiên dày dặn | Chà nhám thủ công nhiều cấp độ, khoét lòng mài vát miệng | Thay thế đồ nhựa gia dụng, an toàn sức khỏe, thân thiện môi trường |
| Tượng nghệ thuật dân gian | Gáo dừa, rễ dừa, chỉ xơ dừa | Điêu khắc đục đẽo chạm nổi hình Phúc Lộc Thọ, Di Lặc | Nét mặt tươi vui mộc mạc, biểu trưng cho an lạc và sung túc |
| Đèn ngủ và lồng đèn gáo dừa | Gáo dừa tròn đều chọn lọc | Khoan lộng lỗ hoa văn rỗng, lắp đui đèn chiếu sáng | Ánh sáng vàng dịu xuyên qua kẽ hoa văn tạo không gian ấm cúng |
| Túi xách và đồ trang sức dừa | Mảnh gáo dừa cắt ghép, xơ dừa | Mài phẳng cắt hạt tròn, đan kết bằng dây chỉ cước bền chắc | Phong cách thời trang mộc mạc hoài niệm, quà lưu niệm độc đáo |
Quy trình chế tác điêu luyện tại làng nghề mỹ nghệ dừa Bến Tre
Để tạo ra một sản phẩm hoàn mỹ từ cây dừa đòi hỏi sự kiên nhẫn phi thường và kỹ thuật điêu luyện của người thợ tại làng nghề mỹ nghệ dừa Bến Tre, bởi chất liệu gỗ dừa có sớ xơ dọc rất giòn và khó chạm khắc hơn gỗ thịt thông thường.

Kỹ thuật đẽo gọt tiện phôi và mài nhẵn bề mặt
Quy trình bắt đầu bằng việc cưa cắt thân dừa lão hoặc gáo dừa theo kích thước phôi mẫu. Khác với kỹ thuật chạm bạc cầu kỳ của làng chạm bạc Đồng Xâm hay đục đẽo gỗ mít của làng mộc Kim Bồng, gỗ dừa rất dễ bị tưa sớ nếu lưỡi cưa hoặc dao tiện không sắc bén.
Người thợ phải canh đúng chiều sớ gỗ, điều khiển máy tiện nhịp nhàng để tạo nên những chiếc bình trà gỗ dừa tròn trịa, cân đối. Tiếp đó, sản phẩm được đưa qua công đoạn chà nhám với năm đến sáu cấp độ giấy nhám từ thô đến mịn để loại bỏ hoàn toàn các sợi xơ dừa tưa tủa, làm lộ rõ lớp vân gỗ láng mướt như lụa.
Nghệ thuật chạm khắc hoa văn dân gian tinh tế
Ở những tác phẩm điêu khắc nghệ thuật, người nghệ nhân dùng bộ đục nhỏ khéo léo tỉa từng nét râu, nụ cười của tượng Tam Đa hay đôi mắt tinh anh của muông thú. Những đường chạm khắc trên gáo dừa đòi hỏi lực tay phải cực kỳ chuẩn xác, vừa đủ sâu để tạo độ tương phản sáng tối nhưng không được làm thủng lớp vỏ gáo giòn tan.
Từng chi tiết được gọt giũa tỉ mỉ, kết hợp sự tương phản giữa màu nâu bóng của gáo dừa và màu vàng ngà của gỗ dừa tạo nên một tổng thể mỹ thuật hài hòa, đậm chất phóng khoáng của văn hóa Nam Bộ.
Đánh bóng tự nhiên không dùng hóa chất
Một nguyên tắc vàng làm nên uy tín của các dòng đồ gia dụng mỹ nghệ dừa phục vụ ăn uống chính là quy trình hoàn thiện không hóa chất độc hại. Thay vì phun sơn bóng công nghiệp polyurethane, nghệ nhân sử dụng chính dầu dừa nguyên chất hoặc sáp ong tự nhiên để lau bóng bề mặt.

Dầu dừa thấm sâu vào từng thớ gỗ giúp ngăn ngừa nứt nẻ, tăng khả năng chống thấm nước và bảo vệ màu nâu tự nhiên sáng bóng theo thời gian, đồng thời tỏa ra hương thơm dịu ngọt thoang thoảng của dừa tươi.
Giá trị văn hóa của làng nghề mỹ nghệ dừa Bến Tre
Trong bối cảnh thế giới đang hướng tới lối sống bền vững và giảm thiểu rác thải nhựa, các sản phẩm của làng nghề mỹ nghệ dừa Bến Tre đang ngày càng tỏa sáng với tư cách là biểu tượng của lối sống xanh và trí tuệ bản địa.
Biểu tượng của lối sống xanh và thân thiện môi trường
Những chiếc chén gáo dừa, muỗng nĩa gỗ dừa mộc mạc chính là minh chứng sinh động cho các sản phẩm thân thiện môi trường có khả năng phân hủy sinh học tự nhiên hoàn toàn. Người tiêu dùng khắp nơi trên thế giới tìm thấy ở đồ dừa sự kết nối ấm áp với thiên nhiên, thay thế cho những đồ dùng nhựa dùng một lần gây ô nhiễm đại dương.
Mỗi sản phẩm dừa trao tay du khách mang theo thông điệp nhân văn sâu sắc về lối sống tiết kiệm, tôn trọng tài nguyên đất trời và lòng biết ơn đối với cây dừa mẹ chở che của người dân miền Tây.
Bảo tồn giá trị thủ công mỹ nghệ trong hội nhập
Để phát triển bền vững, các làng nghề tại Bến Tre đang không ngừng đổi mới mẫu mã, kết hợp chất liệu dừa với gốm sứ mộc mạc của làng nghề gạch gốm đỏ Mang Thít, gắn liền với không khí ngày hội tại lễ hội Dừa Bến Tre và phong vị ẩm thực từ kẹo dừa Bến Tre hay làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng.
Trên cổng thông tin kết nối văn hóa và khởi nghiệp bản địa, chuyên trang Vĩnh Long NSSC luôn tích cực giới thiệu các mô hình kinh tế xanh tuần hoàn từ làng nghề truyền thống. Bằng sự sáng tạo không ngừng nghỉ, người thợ xứ dừa đang đưa hồn cốt cây dừa Việt Nam tự tin vươn ra biển lớn.
Dẫu thời gian có trôi đi và máy móc hiện đại ngày càng phát triển, làng nghề mỹ nghệ dừa Bến Tre vẫn giữ trọn vẹn nét đẹp mộc mạc, tài hoa trong từng thớ gỗ dừa sẫm màu. Bàn tay khéo léo của người thợ cùng tấm lòng son sắt với quê hương sẽ tiếp tục biến những mảnh gáo dừa thô sơ thành những tác phẩm nghệ thuật trường tồn cùng năm tháng.
NSSC Vĩnh Long
vinhlong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Vĩnh Long.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Vĩnh Long.
Bài liên quan
Làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh - Hồn cốt nghệ thuật sân khấu cổ truyền
Làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh lưu giữ nghệ thuật tạo hình mão và mặt nạ sân khấu Rô băm rực rỡ. Tìm hiểu triết lý tâm linh và tài hoa của nghệ nhân Khmer.
Làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng - Hương vị dừa béo ngậy trăm năm xứ dừa
Làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng nức tiếng với những mẻ bánh dẻo xốp hòa quyện nước cốt dừa. Khám phá nét đẹp văn hóa và di sản phi vật thể quốc gia Nam Bộ.
Lễ hội Nghinh Ông Bình Đại - Di sản tín ngưỡng cầu ngư trăm năm nơi cửa biển
Lễ hội Nghinh Ông Bình Đại là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tại xã Bình Thắng, Bến Tre. Khám phá nghi thức đoàn tàu ra khơi rước Ông Nam Hải và lễ Túc Yết.



