Bỏ qua đến nội dung

Làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh - Hồn cốt nghệ thuật sân khấu cổ truyền

Gắn bó mật thiết với không gian diễn xướng sân khấu Dù Kê và Rô băm cổ truyền, làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh là di sản nghệ thuật độc đáo nơi các nghệ nhân dồn hết tâm huyết tạo tác nên những chiếc mão và mặt nạ thần thoại đậm đà bản sắc tâm linh Nam Bộ.

NSSC Vĩnh LongĐăng: Cập nhật lần cuối: 11 phút đọc

Hệ thống mặt nạ vũ kịch cổ truyền với sắc màu rực rỡ tại làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh

Bước chân vào các phum sóc rợp bóng cây thốt nốt tại Trà Vinh, du khách như lạc vào thế giới thần thoại huyền bí của làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh. Dưới bàn tay tài hoa của nghệ nhân Khmer, những chiếc mặt nạ chằng hung tợn cùng mũ mão chư thiên hiện ra đầy mê hoặc. Đây không chỉ là đạo cụ sân khấu phục vụ các vở kịch múa dân gian mà còn là nơi gửi gắm triết lý nhân sinh sâu sắc của cư dân Nam Bộ.

Khởi nguồn tâm linh và nghệ thuật của làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh

Nghệ thuật tạo tác mặt nạ và mũ mão tại làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh có cội nguồn lịch sử lâu đời, gắn liền với tín ngưỡng Phật giáo Nam tông và kho tàng sử thi Ramayana du nhập vào đời sống cư dân châu thổ từ nhiều thế kỷ trước.

Gắn bó máu thịt với kịch múa Rô băm và Dù Kê

Không gian sinh tồn chủ yếu của nghề làm mặt nạ chính là nghệ thuật sân khấu Rô băm và sân khấu Dù Kê Nam Bộ — hai loại hình kịch hát dân gian độc đáo từng được kết tinh rực rỡ trong nghệ thuật Hát bội Vĩnh Long và sân khấu Dù Kê Rô Băm của đồng bào Khmer Trà Vinh. Trong các vở kịch múa cổ điển, diễn viên không dùng lời thoại mà biểu đạt nội tâm thông qua từng cử chỉ múa và thần thái của chiếc mặt nạ.

Chiếc mặt nạ đóng vai trò như linh hồn của buổi diễn xướng, giúp người nghệ sĩ hóa thân trọn vẹn vào các nhân vật thần thoại. Từ những ngôi chùa cổ kính như chùa Hang Trà Vinh cho đến các sân khấu dựng tạm giữa phum sóc trong các dịp lễ hội, những chiếc mặt nạ luôn là tâm điểm thu hút mọi ánh nhìn của bà con đồng bào.

Biểu tượng thần thoại phản ánh cuộc đấu tranh thiện ác

Trong thế giới quan của người Khmer, mặt nạ chia thành hai tuyến nhân vật đối lập rõ rệt: chính diện và phản diện. Nổi bật nhất là nhân vật chằng Yeak đại diện cho cái ác, sự hung tợn và các thế lực tà ma quấy nhiễu đời sống muôn loài; đối trọng lại là các nhân vật thần linh, hoàng tử, công chúa và tướng khỉ đại diện cho chính nghĩa, lòng quả cảm và trí tuệ.

Thông qua cốt truyện sử thi kinh điển, cuộc chiến giữa cái thiện và cái ác luôn khép lại bằng sự chiến thắng tất yếu của lẽ phải và lòng nhân ái. Chiếc mặt nạ vì thế trở thành công cụ giáo dục đạo đức sâu sắc, răn dạy con người hướng thiện, tránh xa điều xấu xa và sống hòa hợp với cộng đồng.

Chất liệu tự nhiên thuần khiết tại làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh

Để tạo nên một chiếc mặt nạ vừa nhẹ nhàng, ôm khít gương mặt diễn viên vừa bền bỉ qua hàng chục năm sử dụng, nghệ nhân tại làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh vận dụng những chất liệu tự nhiên bản địa vô cùng độc đáo.

Vải bồi giấy dó và bột thạch cao truyền thống

Khung cốt của mặt nạ được chế tác bằng kỹ thuật bồi lớp công phu tương tự kỹ thuật làm tranh dân gian như tranh dân gian Đông Hồ hay tranh dân gian Hàng Trống ở phương Bắc, nhưng có sự cải biến cho phù hợp với khí hậu miền Tây. Nghệ nhân dùng vải mùng sạch, giấy bản hoặc giấy báo cũ xé nhỏ, bồi dán nhiều lớp lên khuôn xi măng bằng hồ nếp nấu kỹ pha chút phèn chua chống ẩm mốc.

Khi lớp bồi đã khô cứng cáp, người thợ quét lên bề mặt một lớp bột thạch cao pha keo da trâu hoặc nhựa cây rừng để tạo độ phẳng mịn tuyệt đối. Lớp bột này vừa giúp che lấp các vết gồ ghề của thớ vải, vừa tạo nền tảng vững chắc để nét vẽ màu sắc bám chặt mà không bị bong tróc.

Nước sơn tự nhiên bền màu với thời gian

Màu sắc trên mặt nạ Khmer mang tính biểu tượng văn hóa thiêng liêng. Trước đây, các nghệ nhân dân gian Khmer thường tự chế tạo màu vẽ từ thảo mộc và khoáng chất tự nhiên: màu vàng từ củ nghệ già, màu đỏ từ hạt điều nhuộm hoặc đá son, màu đen từ muội than gáo dừa nung kín, màu xanh từ lá chàm và màu trắng từ bột vỏ sò nghiền mịn.

Hệ thống màu sắc biểu trưng Khmer quy định rất nghiêm ngặt: mặt nạ chằng Yeak thường sơn màu xanh lá cây hoặc đỏ sẫm biểu thị sự hung dữ; mặt nạ thần khỉ sơn màu trắng hoặc vàng biểu thị lòng trung thành và trí thông minh; mũ mão thần tiên sơn son thếp vàng biểu thị sự tôn quý và thanh khiết vô ngần.

Loại hình mặt nạ và mũ mãoNhân vật biểu trưngMàu sắc và hoa văn chủ đạoÝ nghĩa biểu cảm nghệ thuật
Mặt nạ chằng YeakDạ xoa, quỷ dữ trong sử thi ReamkerNền xanh lá cây hoặc đỏ gắt, răng nanh chìa nhọn, mắt trợn trònBiểu tượng của thế lực tà ác, tính hung hãn và sự trừng phạt
Mão thần khỉ HanumanVua khỉ, tướng quân dũng cảmNền trắng ngà hoặc vàng nhạt, miệng mở cười, mắt xếch tinh anhTượng trưng cho lòng trung thành, mưu trí dũng cảm và chính nghĩa
Mão hoàng tử Preah ReamĐấng minh quân, chính nhân quân tửMão nhọn dát nhũ vàng, đính hạt cườm lấp lánh, gương mặt thanh túBiểu hiện của vẻ đẹp thánh thiện, uy quyền tối thượng và lòng nhân ái
Mão tiên nữ ApsaraNàng tiên trên cõi trời, vũ nữ thần thánhMão tầng hoa văn cánh sen uốn lượn, tua rua đung đưa duyên dángTôn vinh nét đẹp dịu dàng, uyển chuyển và sự thanh khiết tâm hồn
Mặt nạ hề thần dân gianChú hề, người giúp việc mua vuiNét vẽ hài hước, miệng rộng toe toét, hai gò má ửng hồngTạo tiếng cười sảng khoái, giải tỏa căng thẳng trong các hồi kịch bi tráng

Kỹ nghệ tạo tác tinh xảo của làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh

Quy trình chế tác tại làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa nghệ thuật điêu khắc phù điêu và hội họa trang trí truyền thống, đòi hỏi sự tập trung cao độ và đôi bàn tay khéo léo của người thợ.

Hệ thống mặt nạ vũ kịch cổ truyền với sắc màu rực rỡ tại làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh
Hệ thống mặt nạ vũ kịch cổ truyền với sắc màu rực rỡ tại làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh

Nghệ thuật đắp khuôn và định hình cốt mặt nạ

Công đoạn đầu tiên mang tính quyết định là tạo khuôn mẫu đất sét hoặc xi măng. Người nghệ nhân dựa vào trí nhớ và các quy chuẩn nhân trắc học cổ truyền để đắp nên khối hình nổi của khuôn mặt: hốc mắt sâu, sống mũi gồ ghề, đôi tai nhọn hoắt vểnh cao của loài dạ xoa, hay vầng trán cao thanh tú của bậc thần linh.

Sau khi khuôn đã khô ráo, kỹ thuật đắp bột vẽ mặt nạ được tiến hành bằng việc dán từng mảnh vải mùng tẩm hồ nếp lên khuôn. Người thợ dùng ngón tay miết thật kỹ vào từng khe rãnh nhỏ để lớp cốt ôm sát từng chi tiết tinh vi nhất của khuôn mẫu.

Tài hoa vẽ nét thần thái nhân vật

Khi cốt mặt nạ đã khô cứng và được tách khỏi khuôn, người thợ bước vào công đoạn quan trọng nhất: vẽ diện mạo thần thái. Bằng những cây cọ lông tơ mềm mại, nghệ nhân phóng bút vẽ những đường viền sắc sảo quanh mí mắt, khóe miệng và chòm râu.

Từng nét vẽ đòi hỏi sự chuẩn xác tuyệt đối không được phép tẩy xóa. Thần thái của chiếc mặt nạ nằm trọn ở đôi mắt: mắt của chằng phải long sòng sọc dữ dằn, đồng tử mở to như muốn nuốt chửng đối phương; ngược lại, đôi mắt của tướng khỉ hay hoàng tử lại hiền từ, cương trực và toát lên vẻ thông tuệ phi thường.

Gắn kết hoa văn chạm nổi và đính kết trang sức

Sau khi hoàn tất phần vẽ màu, nghệ nhân tiến hành trang trí các chi tiết phù điêu đắp nổi xung quanh mũ mão. Những dải hoa văn lửa, hoa văn cánh sen Angkor cổ kính được uốn tỉa bằng đất sét dẻo hoặc chỉ kim tuyến lóng lánh.

Bộ sưu tập mão đội đầu và mặt nạ múa lộng lẫy tinh xảo của làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh
Bộ sưu tập mão đội đầu và mặt nạ múa lộng lẫy tinh xảo của làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh

Trên đỉnh chóp của chiếc mão, người thợ gắn những ngọn tháp nhọn vươn cao tượng trưng cho núi thiêng Meru nơi các vị thần ngự trị. Từng hạt cườm lấp lánh, mảnh gương nhỏ phản chiếu ánh sáng và sợi tua rua ngũ sắc được đính kết tỉ mỉ, giúp chiếc mão bừng sáng rực rỡ dưới ánh đèn sân khấu mỗi khi vũ công xoay mình chuyển động.

Bảo tồn giá trị của làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh

Trong dòng chảy của đời sống đương đại, làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh không chỉ mang lại diện mạo rực rỡ cho các đêm diễn nghệ thuật mà còn giữ vai trò thiêng liêng trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa tâm linh của đồng bào dân tộc thiểu số tại đồng bằng sông Cửu Long.

Gìn giữ hồn cốt lễ hội dân gian truyền thống

Mỗi dịp Tết cổ truyền Chôl Chnăm Thmây hay ngày hội cúng trăng lễ hội Ok Om Bok, khuôn viên các ngôi chùa Khmer lại rộn rã tiếng trống Sa dăm và tiếng đàn ngũ âm rộn rã. Dưới bóng tháp chùa uy nghiêm, các vũ công đeo mặt nạ chằng và mão khỉ bước ra sân khấu hòa cùng điệu múa Rom vong truyền thống trong sự hò reo cổ vũ nồng nhiệt của hàng vạn người dân.

Chiếc mặt nạ đã trở thành biểu tượng tinh thần không thể tách rời của văn hóa tâm linh Khmer Nam Bộ. Nó nhắc nhở mỗi người con đồng bào luôn tự hào về di sản tổ tiên, nuôi dưỡng tinh thần đoàn kết gắn bó keo sơn giữa cộng đồng ba dân tộc Kinh, Khmer, Hoa trên mảnh đất phương Nam trù phú.

Nỗ lực truyền nghề cho thế hệ trẻ trong phum sóc

Nhận thức rõ nguy cơ mai một của một nghề thủ công quý hiếm, các nghệ nhân lão thành tại Trà Vinh đang dốc lòng mở lớp truyền dạy kỹ thuật đắp cốt và vẽ mặt nạ cho thanh thiếu niên trong vùng. Tỉnh cũng hỗ trợ các câu lạc bộ nghệ thuật sân khấu dân gian, kết nối tuyến tham quan di sản với làng gốm tại làng nghề gạch gốm đỏ Mang Thít.

Trên cổng thông tin kết nối văn hóa bản địa, chuyên trang Vĩnh Long NSSC luôn tích cực giới thiệu các giá trị nghệ thuật dân gian độc đáo của đồng bào Khmer đến công chúng cả nước. Tình yêu nghề cháy bỏng cùng ý thức giữ gìn di sản của thế hệ trẻ chính là bảo chứng vững chắc cho sức sống trường tồn của nghề làm mặt nạ cổ truyền.

Trải qua bao thăng trầm của thời gian giữa miền đất phương Nam hiền hòa, làng nghề mặt nạ Khmer Trà Vinh vẫn giữ trọn nét bí ẩn và rực rỡ của nghệ thuật tạo hình dân gian. Từng đường nét cọ vẽ cùng ngọn tháp nhọn trên chiếc mão thiêng sẽ mãi là niềm kiêu hãnh ngời sáng của đồng bào Khmer trong vườn hoa văn hóa đa sắc tộc của dân tộc Việt Nam.

Chia sẻ:
VC

NSSC Vĩnh Long

vinhlong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Vĩnh Long.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Vĩnh Long.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất