Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long - Hồn cốt đạo học phương Nam bên dòng Long Hồ

Được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024, lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long là biểu tượng rực rỡ của đạo học Nam Bộ và lòng tri ân các bậc tiền hiền khai mở vùng đất Cửu Long.

NSSC Vĩnh LongĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Đoàn bô lão và học sinh tập trung trước cổng tam quan trong lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long

Dưới vòm sao cổ thụ rợp bóng bên dòng sông Long Hồ hiền hòa, lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long mở ra không gian nghi lễ trang nghiêm kết tinh đạo lý tôn sư trọng đạo của vùng đất phương Nam. Tiếng trống chầu ngân vang hòa cùng làn khói trầm hương qua các kỳ lễ tế Xuân Đinh, lễ tế Thu Đinh và lễ giỗ Phan Thanh Giản đã hun đúc mạch nguồn văn hiến suốt bao thế hệ cư dân châu thổ.

Khởi nguồn lịch sử của lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long

Hành trình hình thành lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long gắn liền với lịch sử ra đời của quần thể Văn Thánh Miếu Vĩnh Long vào nửa sau thế kỷ mười chín. Đây là giai đoạn các bậc sĩ phu Nam Kỳ dốc lòng bảo vệ cương thường đạo lý và giữ gìn ngọn lửa văn chương trước những biến động lịch sử.

Tâm huyết chấn hưng đạo học phương Nam thế kỷ XIX

Giai đoạn 1859 đến 1862, khi ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ rơi vào cảnh binh đao, đông đảo sĩ phu, thầy đồ và nho sinh đã thực hiện cuộc tỵ địa về vùng đất Vĩnh Long vốn nổi danh từ buổi đầu mở cõi trong lịch sử Long Hồ dinh. Tại đây, Đốc học Nguyễn Thông cùng Kinh lược sứ ba tỉnh miền Tây là cụ Phan Thanh Giản đã khởi xướng việc xây dựng ngôi Văn Thánh miếu bên bờ sông Long Hồ thuộc thôn Long Hồ, huyện Vĩnh Bình xưa. Công trình khởi công tháng mười một âm lịch năm Giáp Tý 1864 và hoàn thành vào tháng chín âm lịch năm Bính Dần 1866 nhằm phụng thờ Đức Khổng Tử, tứ phối, thập nhị hiền cùng các bậc tiên nho.

Ngay khi khánh thành, các nghi thức tế tự cổ truyền đã được thiết lập bài bản theo chuẩn mực lễ nhạc triều Nguyễn, kế thừa mạch nguồn tôn nghiêm từ Văn Miếu Quốc Tử Giám nơi kinh kỳ phương Bắc và Văn miếu Trấn Biên tại Đồng Nai. Các kỳ tế lễ định kỳ không chỉ đáp ứng nhu cầu văn hóa tâm linh của giới sĩ phu lục tỉnh mà còn khẳng định bản lĩnh văn hóa tự cường, bồi đắp truyền thống hiếu học Vĩnh Long qua nhiều thế hệ.

Tinh thần nghĩa khí sĩ phu tại lầu Tụy Văn Lâu

Nét đặc sắc tạo nên chiều sâu nhân văn riêng của lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long là sự kết hợp giữa tôn vinh đạo học Nho gia với truyền thống tri ân các bậc tiền nhân mở đất, giữ đất phương Nam tại Văn Xương Các (tức lầu gỗ hai tầng Tụy Văn Lâu nằm song song với chính điện). Nếu tầng trên của Tụy Văn Lâu thờ Văn Xương Đế Quân chủ quản văn vận khoa cử, thì tầng trệt từ lâu đã trở thành điện thờ trang nghiêm tưởng niệm bậc vạn thế sư biểu đất Gia Định là cụ Võ Trường Toản, cùng đại khoa bảng Phan Thanh Giản và các quan đại thần vị quốc vong thân.

Sau biến cố năm Đinh Mão 1867 và sự kiện cụ Phan Thanh Giản tuẫn tiết giữ trọn khí tiết trung thần, nhân dân cùng các bậc thân hào địa phương như bá hộ Trương Ngọc Lang (người bỏ tiền riêng chuộc lại đất miếu năm 1872) đã đưa lễ tưởng niệm cụ Phan Thanh Giản và các bậc trung thần liệt nghĩa vào hệ thống lễ hội thường niên. Cùng thời kỳ đó, tinh thần bất khuất của những nhà nho yêu nước như cụ Đồ Nguyễn Đình Chiểu hay học giả Trương Vĩnh Ký càng làm sáng rõ giá trị đạo đức của trí thức Nam Bộ, đưa ngôi cổ miếu thành điểm hội tụ tâm thức uống nước nhớ nguồn của nhân dân miền Tây.

Kỳ lễ hội chính trong nămThời gian tổ chức theo âm lịchKhông gian hành lễ trọng tâmĐối tượng suy tôn và ý nghĩa văn hóa lịch sử
Lễ tế Xuân ĐinhNgày Đinh đầu tiên của tháng Hai âm lịchChính điện Điện Đại ThànhTưởng niệm Đức Khổng Tử, tứ phối, thập nhị hiền, thất thập nhị hiền và tiên nho Việt Nam
Lễ giỗ cụ Võ Trường ToảnNgày mười một tháng Sáu âm lịchTầng trệt lầu gỗ Văn Xương Các (Tụy Văn Lâu)Tri ân bậc tôn sư khai sáng học phong đất Gia Định và Lục tỉnh Nam Kỳ
Lễ giỗ Phan Thanh GiảnNgày mùng bốn và mùng năm tháng Bảy âm lịchKhông gian Văn Xương Các và sân miếuTưởng nhớ vị Tiến sĩ khai khoa Nam Kỳ, người chủ xướng dựng Văn Thánh Miếu Vĩnh Long
Lễ tế Thu ĐinhNgày Đinh cuối cùng của tháng Tám âm lịchChính điện Điện Đại ThànhĐại lễ mùa thu tôn vinh đạo học, khuyến khích tinh thần hiếu học và rèn luyện nhân cách
Lễ giỗ các quan đại thầnNgày mười hai và mười ba tháng Mười âm lịchTầng trệt Văn Xương Các (Tụy Văn Lâu)Tưởng niệm các bậc trung thần, nghĩa sĩ trận vong và người có công bảo tồn di tích

Chu kỳ bốn mùa lễ tế trong lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long

Khác với nhiều lễ hội dân gian chỉ diễn ra một lần trong năm, lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long được duy trì xuyên suốt bốn mùa theo lịch cổ truyền với bốn kỳ lễ trọng điểm. Mỗi kỳ lễ đều mang một sắc thái tâm linh và lịch sử riêng, phản ánh trọn vẹn cấu trúc thờ tự tiền thánh hậu hiền của ngôi cổ miếu bên dòng Long Hồ.

Các vị bô lão mặc áo dài khăn đóng thực hiện nghi thức tế lễ Xuân Đinh trước Điện Đại Thành trong lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long
Các vị bô lão mặc áo dài khăn đóng thực hiện nghi thức tế lễ Xuân Đinh trước Điện Đại Thành trong lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long

Lễ tế Xuân Đinh và Thu Đinh tại Điện Đại Thành

Hai kỳ đại lễ mở đầu và khép lại chu kỳ tôn vinh đạo học hằng năm tại chính điện Điện Đại Thành là lễ tế Xuân Đinh (cử hành vào ngày Đinh đầu tiên của tháng Hai âm lịch) và lễ tế Thu Đinh (cử hành vào ngày Đinh cuối cùng của tháng Tám âm lịch). Trong lịch pháp can chi phương Đông, chữ Đinh thuộc hành Hỏa, biểu trưng cho ánh sáng trí tuệ, văn chương và sự minh triết. Việc chọn ngày Đinh vào tiết trọng xuân và trọng thu để tế lễ Đức Khổng Tử cùng các bậc tiên hiền, trong đó có bậc vạn thế sư biểu Chu Văn An, thể hiện ước vọng văn vận hanh thông.

Trong cả hai kỳ Xuân Đinh và Thu Đinh, không gian Điện Đại Thành được trang hoàng cờ ngũ sắc, đèn lồng cổ truyền và hương án uy nghiêm từ sáng sớm. Ban quý tế gồm các bậc cao niên uy tín khoác áo dài rộng màu lam sẫm, đầu đội khăn đóng truyền thống, đi hài cổ và thực hiện nghi thức tế tự theo quy phạm cấp trung tự của triều Nguyễn xưa. Tiếng trống sấm và chuông đồng ngân dài dưới vòm sao cổ thụ dẫn dắt đoàn bồi tế cùng học sinh tiến vào sân chầu trong niềm thành kính.

Lễ giỗ Phan Thanh Giản vào tháng Bảy âm lịch

Nếu hai kỳ Xuân – Thu mang đậm phong cách lễ nghi Nho học cổ điển thì lễ giỗ Phan Thanh Giản diễn ra trong hai ngày mùng bốn và mùng năm tháng Bảy âm lịch hằng năm tại khu vực Văn Xương Các lại thu hút đông đảo nhân dân, giới trí thức và du khách thập phương về tham dự nhất. Đây là dịp hậu thế tưởng nhớ ngày vị Hiệp biện Đại học sĩ, Tiến sĩ khai khoa đầu tiên của vùng đất Nam Kỳ tạ thế vào ngày mùng bốn tháng Bảy năm Đinh Mão 1867 sau mười bảy ngày tuyệt thực giữ trọn tiết tháo với non sông.

Suốt hai ngày diễn ra lễ giỗ Phan Thanh Giản, khuôn viên miếu đón nhận nhiều đoàn đại biểu từ các trường học, hội khuyến học, các ban quý tế đình miếu lân cận như Công thần Miếu Vĩnh Long và đình Tân Giai Vĩnh Long cùng nhân dân đến dâng hương, dâng hoa quả bản địa. Trước bức tượng đồng và bài vị cụ Phan Thanh Giản nơi tầng trệt Tụy Văn Lâu, bài văn tế được vị chánh bái xướng đọc trầm hùng, khắc họa cuộc đời thanh liêm và công lao kiến tạo ngôi miếu văn hiến.

Lễ giỗ Võ Trường Toản và các quan đại thần

Chu kỳ lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long còn dành vị trí trang trọng cho lễ giỗ cụ Sùng Đức Võ Trường Toản vào ngày mười một tháng Sáu âm lịch và lễ giỗ các quan đại thần cùng chiến sĩ trận vong vào hai ngày mười hai, mười ba tháng Mười âm lịch. Khi ba tỉnh miền Đông rơi vào tay quân Pháp, cụ Phan Thanh Giản và Đốc học Nguyễn Thông đã lập bài vị thờ vọng người thầy mẫu mực của đất Nam Kỳ ngay tại Văn Thánh Miếu Vĩnh Long trước khi di dời hài cốt cụ về an táng tại đất Bảo Thạnh (Ba Tri) — nơi ngày nay là Khu di tích Nguyễn Đình Chiểu Ba Tri gắn với lễ hội Nguyễn Đình Chiểu Bến Tre.

Riêng vào kỳ lễ giỗ các quan đại thần tháng Mười âm lịch, ban tế tự cử hành nghi lễ truy điệu các bậc tiền hiền khai khẩn, các vị quan văn võ hy sinh vì nghĩa lớn trong buổi đầu chống ngoại xâm và tri ân gia tộc bá hộ Trương Ngọc Lang cùng bà Trương Thị Loan đã hiến đất, trùng tu ngôi miếu. Sự nối kết giữa các kỳ lễ từ mùa xuân sang mùa đông đã biến Văn Thánh Miếu thành không gian lịch sử sống động, nơi đạo lý làm người và lòng yêu nước song hành bền chặt.

Nghi thức tế lễ và sinh hoạt tại lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long

Giá trị cốt lõi giúp lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long giữ vững sức sống qua hơn một thế kỷ rưỡi nằm ở quy trình thực hành nghi lễ chuẩn mực cùng các hoạt động văn hóa cộng đồng lành mạnh. Từng động tác bái lạy, từng bản nhạc lễ và từng nét chữ thư pháp đều tuân thủ nghiêm ngặt truyền thống văn hiến của cha ông.

Ban tế tự dâng hương tưởng niệm Kinh lược sứ Phan Thanh Giản tại Tụy Văn Lâu trong lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long
Ban tế tự dâng hương tưởng niệm Kinh lược sứ Phan Thanh Giản tại Tụy Văn Lâu trong lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long

Quy trình tam hiến cổ truyền và âm nhạc lễ nhạc

Trong các kỳ đại tế của lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long, nghi thức chánh tế được cử hành theo cổ lệ nghi thức tam hiến gồm ba tuần dâng rượu và phẩm vật lên bậc thánh hiền, kết hợp hài hòa giữa âm nhạc và xướng lễ truyền thống:

  • Nghi thức Nghinh thần và Khởi chinh cổ: Chiều hôm trước ngày chánh lễ, ban tế tự thực hiện lễ túc yết kiểm tra lễ vật. Sáng sớm ngày chánh lễ, ba hồi chín tiếng trống sấm và chuông đồng vang lên hòa cùng dàn nhạc lễ cổ truyền Nam Bộ (đàn cò, đàn kìm, đàn tranh, kèn tiểu, trống văn, trống võ và chiêng đồng) tấu khúc nhạc thỉnh thần.
  • Tuần Sơ hiến (Dâng rượu lần thứ nhất): Vị Chánh tế cùng hai vị Bồi tế bước lên chánh điện trong tiếng xướng lễ ngân vang của Đông xướng và Tây xướng. Sau nghi thức quán tẩy rửa tay bằng nước thơm, vị Chánh tế dâng hương, dâng rượu tuần đầu và quỳ lắng nghe vị Đọc chúc xướng đọc bài chúc văn ca ngợi công đức giáo hóa của bậc thánh hiền.
  • Tuần Á hiến và Chung hiến (Dâng rượu lần thứ hai và thứ ba): Ban tế tự thực hiện tuần Á hiến và Chung hiến trong tiếng nhạc lưu thủy hành vân khoan thai, tiếp đó là nghi thức dâng trà, lễ ẩm phúc thụ lộc và lễ hóa chúc trước khi toàn thể ban tế tự cùng nhân dân bái tạ hoàn mãn.

Không gian thư pháp, ngâm thơ và đờn ca tài tử

Song hành cùng phần lễ trang nghiêm tại Điện Đại Thành và Văn Xương Các, phần hội của lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long diễn ra dưới hai hàng sao cổ thụ dọc đường thần đạo với những sinh hoạt đậm chất tao nhân mặc khách. Nổi bật nhất là không gian thư pháp và đờn ca tài tử, nơi các nghệ nhân thư pháp trong trang phục áo dài khăn đóng bày mực tàu, giấy điều viết tặng du khách và học sinh những bức thư pháp chữ Quốc ngữ và chữ Hán Nôm răn dạy đạo làm người như Tôn sư trọng đạo, Hiền tài quốc gia chi nguyên khí, Tiên học lễ hậu học văn.

Bên cạnh hoạt động xin chữ khuyến học, các câu lạc bộ thơ ca và nghệ nhân dân gian trong tỉnh còn tổ chức giao lưu ngâm thơ Lục Vân Tiên, thơ vịnh sử Nam Bộ, biểu diễn đờn ca tài tử và trích đoạn tuồng cổ thuộc dòng nghệ thuật Hát bội Vĩnh Long và sân khấu Dù Kê Rô Băm của đồng bào Khmer Trà Vinh. Các kỳ hội sách báo, triển lãm ảnh tư liệu và trò chơi dân gian trí tuệ như cờ tướng người cũng thu hút đông đảo thanh thiếu niên tham gia.

Giá trị di sản của lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long

Trải qua gần một trăm sáu mươi năm tồn tại và phát triển liên tục từ năm 1866 đến nay, lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long đã vượt qua phạm vi của một sinh hoạt tín ngưỡng địa phương để trở thành biểu tượng văn hóa giáo dục tiêu biểu của vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Dấu mốc vinh danh di sản quốc gia năm 2024

Ghi nhận sức sống bền bỉ và giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa của lễ hội truyền thống gắn liền với ngôi Quốc tử giám phương Nam, ngày 21 tháng 02 năm 2024, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 374/QĐ-BVHTTDL chính thức đưa lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự kiện trọng đại này đánh dấu cột mốc mới sau hơn ba thập kỷ kể từ khi quần thể kiến trúc Văn Thánh Miếu được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia năm 1991.

Việc lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã khẳng định vai trò gìn giữ di sản của nhiều thế hệ nhân dân địa phương. Cùng với các lễ hội truyền thống đặc sắc khác trong tỉnh như lễ hội Ok Om Bok, lễ hội Dừa Bến Tre hay lễ hội Vu Lan Thắng Hội, di sản lễ hội bên dòng Long Hồ góp phần hoàn thiện bức tranh đa sắc màu về đời sống tinh thần của cư dân giữa hai dòng sông Tiền và sông Hậu.

Sức sống giáo dục truyền thống hiếu học đương đại

Trong nhịp sống đương đại, giá trị lớn nhất mà lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long mang lại chính là chức năng giáo dục đạo đức và khích lệ phong trào khuyến học, khuyến tài sâu rộng. Hằng năm, đúng vào dịp lễ giỗ Phan Thanh Giản cũng như kỳ lễ tế Xuân Đinh và lễ tế Thu Đinh, Hội Khuyến học tỉnh cùng ngành giáo dục địa phương đều tổ chức lễ dâng hương báo công trước anh linh các bậc tiền hiền, trao tặng học bổng Phan Thanh Giản cho học sinh vượt khó học giỏi và vinh danh các tân khoa.

Hình ảnh thế hệ học trò đứng dưới bóng cây sao cổ thụ lắng nghe lịch sử văn bia năm 1866, kết nối cùng truyền thống cách mạng tại Khu tưởng niệm Võ Văn Kiệt Vĩnh Long, Khu tưởng niệm Phạm Hùng Vĩnh Long và Khu lưu niệm Giáo sư Viện sĩ Trần Đại Nghĩa Vĩnh Long đã tiếp thêm động lực lớn cho tuổi trẻ. Trên hành trình bảo tồn di sản bản địa, chuyên trang Vĩnh Long NSSC luôn đồng hành lan tỏa những giá trị lịch sử chuẩn xác của dân tộc.

Trải qua bao biến thiên của thời gian bên dòng sông Long Hồ hiền hòa, lễ hội Văn Thánh Miếu Vĩnh Long vẫn giữ trọn vẹn sự tôn nghiêm của nghi thức tam hiến, âm hưởng trầm hùng của nhạc lễ cổ truyền Nam Bộ và nét thanh tao của không gian thư pháp và đờn ca tài tử. Danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia chính là điểm tựa tinh thần vững chắc để mảnh đất Địa linh nhân kiệt tiếp tục thắp sáng ngọn đuốc tri thức trong kỷ nguyên mới.

Chia sẻ:
VC

NSSC Vĩnh Long

vinhlong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Vĩnh Long.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Vĩnh Long.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất